HERBAL GARDEN

इरिमेद

Classification

Synoyms

इरिमेदक
सुगंधिक
कण्टकपुष्प
बनफूल बबूल

Habit

काँटेदार, झाड़ीदार या छोटा वृक्ष

Habitat

उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में; भारत, श्रीलंका, अफ्रीका, ऑस्ट्रेलिया, दक्षिण अमेरिका में व्यापक रूप से पाया जाता है। अक्सर शुष्क एवं अर्ध-शुष्क भूमि में उगता है।

Morphology

  • ऊँचाई – 2–8 मीटर
  • तना – पतला, भूरा, काँटेदार
  • पत्तियाँ – द्विपक्षी संयुक्त, छोटी पर्णिकाओं वाली
  • फूल – छोटे, पीले, गोलाकार, अत्यंत सुगंधित
  • फल – पतली, बेलनाकार फली (पॉड) जिसमें बीज होते हैं
  • बीज – भूरे रंग के, अंडाकार, कठोर

Chemical Composition

वाष्पशील तेल (Benzyl alcohol, Farnesol)
टैनिन
फ्लेवोनॉइड्स
सैपोनिन्स
रेजिनv प्रोटीन

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय, मधुर
Guna- गुरु, स्निग्ध, तीक्ष्ण
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- शोथहर, व्रणरोपण, रक्तशोधक, सुगंधजनक, वातहर, नेत्र्य
Doshakarma- पित्त-कफशामक

Medicinal uses

नेत्र विकारों में (फूल का अर्क)
त्वचा रोगों में)
घाव एवं फोड़े-फुंसी में)
शोथ एवं सूजन में)
सुगंध हेतु इत्र निर्माण में)
मुखदुर्गंध में कुल्ला के लिए

Useful Part

फूल, पत्तियाँ, छाल, गोंद

Doses

पुष्प अर्क: 5–10 मि.ली.
पत्तियों का क्वाथ: 20–30 मि.ली.
छाल चूर्ण: 3–5 ग्राम

Important Formulation

इरिमेद पुष्प अर्क
इरिमेद छाल क्वाथ
इत्र (Cassie perfume)

Shloka

इरिमेदः सुगन्धाढ्यो रक्तशोधी व्रणेषु च।
शोथहरो मलघ्नश्च पुष्पैः पित्तकफापहः॥
इरिमेदः कटुस्तिक्तो लघुरुष्णः कषायकः।
व्रणकण्डूविषघ्नश्च कृमिशोथविनाशनः॥
राजनिघण्टु, वटादी वर्ग

Hindi Name​

इरिमेद, बबूल सुगंधी, बनफूल बबूल

English Name

Sweet Acacia, Cassie Flower, Needle Bush

Botanical Name

Acacia farnesiana (L.) Willd.

Family

Fabaceae (Mimosoideae)

Scroll to Top