HERBAL GARDEN
ह्रिबेर
Classification
Synoyms
ह्रिबेरा
ह्रिवेका
वालक
इरुवेली
Habit
एक सालाना, सीधे और शाखायुक्त जड़ी-बूटी, लगभग 90 cm तक उगने वाली
Habitat
लाल रेतली दोमटी और लेटराइट मिट्टी में अच्छा विकास; गर्म और आर्द्र उष्णकटिबंधीय जलवायु में अच्छी वृद्धि होती है
Morphology
Chemical Composition
एल्कलॉइड्स, वाष्पशील यौगिक (volatile compounds)
सेस्क्विटरपीन, फ्लावोनॉइड्स
Guna-Karma
Rasa- लगभग कटु-तिक्त (कड़वा-कड़वाहट व स्वाद) — (अनुमानित)
Guna- रुक्ष, तीक्ष्ण (अनुमानित)
Virya- उष्ण (अनुमानित)
Vipaka- कटु-मुखी (अनुमानित)
Karma- मूत्रशुद्धि, पाचनोत्तेजक, लघुल (diuretic), वात-कफ-शामक, रक्त-शोधनकारी
Doshakarma- कफ–वात दोषहर; पित्त-वर्धक एवं रक्त-शोधन-साधक गुण — (आयुर्वेदिक दृष्टिकोण से अनुमानित)
Medicinal uses
पाचन अवरोध, अपच, अजीर्ण में
मूत्र विकार, मूत्रदाह, मूत्रजनन विकारों में
त्वचा रोग, रक्तपित्त, गर्मी-जन्य विकारों में
हृदय तथा श्वसन संबंधी विकारों (जैसे अस्थमा, हृदय रोग) में उपयोगी
Useful Part
मुख्यतः जड़; साथ ही तना और पत्तियाँ भी उपयोगी मानी जाती हैं — (Drug list अनुसार)
Doses
आयुर्वेदिक ग्रंथों में विशिष्ट मात्राएँ उल्लेखित नहीं, परंतु जड़ या तने का काढ़ा (क्वाथ) 30–50 ml सामान्यतः प्रयोगित होता है — (अनुमान)
Important Formulation
देवस्ठगंध (Devashtagandha) काढ़ा में प्रमुख घटक
Shloka
ह्रिबेरं कुष्ठ-श्वित्र-दाह-तृष्णानाशिनीम्।
रक्तपित्त-ज्वर-दुग्धज्ञानं करोति सार्धम्॥
"ह्रिबेरंकटुतीक्ष्णंच, दीपनंश्वासकासनुत्।
हृदयबलकरंश्रेष्ठं, वातकफहरंस्मृतम्॥"— भवप्रकाशनिघण्टु
Hindi Name
ह्रिबेर, वालक (Valaka)
English Name
Iruveli (दक्षिण भारत में प्रचलित नाम)
Botanical Name
Coleus zeylanicus (Benth.) Cramer
Family
Lamiaceae (महादल परिवार)
