HERBAL GARDEN

गार्जर

Classification

Synoyms

गार्जर
ग्रञ्जन
गार्जरी
रक्तमूल
शीघ्रपक

Habit

द्विवर्षीय शाकीय पौधा (Biennial herb)

Habitat

यूरोप और एशिया का मूल निवासी; भारत में शीतकालीन फसलों के रूप में उत्तर भारत, पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश, राजस्थान, हिमाचल प्रदेश और कश्मीर में व्यापक रूप से उगाया जाता है।

Morphology

  • जड़ (Root) – मांसल, लंबी, नारंगी या लाल रंग की, मीठे स्वाद वाली
  • तना (Stem) – छोटा, पत्तियों के आधार से निकलने वाला
  • पत्ते (Leaves) – बारीक कटे हुए, हल्के हरे रंग के, पंखनुमा
  • फूल (Flowers) – छोटे, सफेद रंग के, छत्राकार पुष्पक्रम में
  • फल (Fruit) – सूखा, दो बीजों वाला
  • बीज (Seeds) – छोटे, भूरा-पीले रंग के, सुगंधित

Chemical Composition

β-Carotene, Vitamin A, Vitamin C, Vitamin K, Vitamin B-complex, Calcium, Iron, Phosphorus, Potassium, Sugars, Dietary fiber, Essential oils

Guna-Karma

Rasa- मधुर, तिक्त
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- रक्तवर्धक, पाचनशक्ति वर्धक, बल्य, नेत्रपोषक, मूत्रल, हृद्य, वृष्य
Doshakarma- त्रिदोष शामक (विशेषतः पित्त और वात संतुलक)

Medicinal uses

नेत्रज्योति में वृद्धि
रक्ताल्पता में लाभकारी
पाचनशक्ति बढ़ाने में सहायक
मूत्रवर्धक एवं किडनी स्वास्थ्य हेतु उपयोगी
हृदय स्वास्थ्य में सहायक
बच्चों के पोषण में महत्वपूर्ण
त्वचा की रंगत और चमक में सुधार

Useful Part

जड़ (Root), बीज

Doses

ताजा रस – 50–100 मि.ली.
बीज चूर्ण – 1–3 ग्राम
जड़ चूर्ण – 5–10 ग्राम

Important Formulation

गार्जर रस
गार्जर हलवा (आहारोपचार)
गार्जर बीज चूर्ण

Shloka

गार्जरा मधुरा शीतला बल्या च पित्तला।
नेत्रपुष्टा रसान्विता रक्तवृद्धिकरी स्मृता॥
"गार्जरंमधुरंतिक्तंबलवर्णकरंपरम्।
वृष्यंदीपनमुष्णंचवातकफापहम्॥" — भावप्रकाशनिघण्टु

Hindi Name​

गाजर, गार्जर

English Name

Carrot

Botanical Name

Daucus carota Linn.

Family

Apiaceae / Umbelliferae

Scroll to Top