मातुलुंगनागपुरकमधुपुरबीजपूरकमहारुचि
छोटा कांटेदार सदाबहार वृक्ष/झाड़ी
भारत के हिमालयी क्षेत्र, असम, मेघालय, उत्तर-पूर्वी राज्य, दक्षिण भारत के बाग-बगीचे, तथा उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में
सिट्रिक एसिड विटामिन C फ्लेवोनोइड्स (हेस्पेरिडिन, रुटिन) वाष्पशील तेल (लिमोनीन, सिट्राल) पेक्टिन कैल्शियम और पोटैशियम लवण
Rasa- अम्ल, मधुर Guna- लघु, स्निग्ध Virya- उष्ण Vipaka- मधुर Karma- ददीपनीय, पाचनीय, रुच्य, हृद्य, वमन-निवारक, वात-कफ शामक Doshakarma- वात-कफ शामक, पित्त-वर्धक
पाचन शक्ति बढ़ाने में भूख बढ़ाने में वमन, मिचली, अरुचि में लाभकारी हृदय बलवर्धन सर्दी-जुकाम और गले के संक्रमण में छिलके का अर्क कीटाणुनाशक एवं एंटीऑक्सीडेंट
फल, छिलका, बीज
फल रस: 10–20 ml छिलका चूर्ण: 1–3 g अर्क: आवश्यकता अनुसार
मातुलुंगादि चूर्ण मातुलुंगारिष्ट बीजपूर रस
मातुलुंगं रुचिकरं हृद्यं वातकफापहम्। दीपनं पाचनं चैव हन्याद्वमनमत्ययम्॥ मटुलुङ्गोलघुःस्वादुःकटुरम्लःकषायवान्। कफवातहरोहृद्यःश्वासकासविनाशनः॥
बीजपूर, बड़ा नींबू
Citron
Citrus medica Linn.
Rutaceae