HERBAL GARDEN

बब्बूल

Classification

Synoyms

खदिर
वंशक
राजखदिर
कंठनाशक

Habit

मध्यम से बड़े आकार का सदाबहार कांटेदार वृक्ष

Habitat

शुष्क और अर्ध-शुष्क क्षेत्रों में, विशेषकर राजस्थान, पंजाब, हरियाणा, गुजरात और मध्य भारत में

Morphology

  • ऊँचाई: 5–20 मीटर
  • तना: गहरे भूरे से काले रंग की खुरदरी छाल
  • पत्ते: संयुक्त, छोटी-छोटी पंखुड़ियों वाले
  • फूल: पीले गोलाकार पुष्पगुच्छ, सुगंधित
  • फल: सपाट, भूरे रंग की फली
  • काँटे: सीधे, तीखे, जोड़ों में उपस्थित

Chemical Composition

गोंद (गम अरेबिक) – पॉलिसैकेराइड
टैनिन (15–20%)
फ्लेवोनोइड्स
एल्कलॉइड्स
ग्लाइकोसाइड्स
आवश्यक तेल (volatile oils)

Guna-Karma

Rasa- कषाय, तिक्त
Guna- गुरु, रूक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- स्तम्भन, रक्तस्तम्भक, व्रणरोपण, दन्त्य, कफ-पित्त शामक
Doshakarma- कफ-पित्त शामक

Medicinal uses

दंतधावन (दातुन) से मुख की दुर्गंध, पायरिया, मसूड़ों की सूजन में लाभकारी
अतिसार, प्रवाहिका और रक्तस्राव में छाल का काढ़ा
घाव, अल्सर और त्वचा रोगों में लेप
गोंद (गोंद कतीरा) बल्य एवं वायुनाशक
खाँसी, गले की खराश और स्वर बैठने में लाभकारी

Useful Part

छाल, गोंद, पत्ते, फल

Doses

छाल का काढ़ा: 50–100 ml
गोंद: 2–5 g
पाउडर: 3–6 g

Important Formulation

खदिरादि वटी
खदिरारिष्ट
बबूल छाल का काढ़ा

Shloka

बबूलो गुडखदिरोऽर्कः कषायस्तुवरस्तथा।
स्तम्भनं शोथनं तिक्तं व्रणरोपणमेव च॥

Hindi Name​

बबूल, कीकर

English Name

Indian Gum Arabic Tree, Babul Tree

Botanical Name

Acacia arabica Willd.

Family

Mimosaceae

Scroll to Top