HERBAL GARDEN
जिनसेंग (Zinseng)
Classification
Synoyms
आश्वगंधा तुल्य, बल्य, जीवनी
Habit
यह एक बारहमासी (perennial) शाकीय पौधा है, जो भूमिगत गांठों (rhizomes) से विकसित होता है।
Habitat
यह पौधा मुख्यतः हिमालयी क्षेत्रों (3000–8000 फीट ऊँचाई तक) में पाया जाता है, विशेष रूप से सिक्किम, भूटान, नेपाल और अरुणाचल प्रदेश में प्राकृतिक रूप से उगता है।
Morphology
- यह पौधा लगभग 30–60 सेमी ऊँचा होता है।
- इसके पत्ते संयुक्त (compound) होते हैं और तने के शीर्ष पर गुच्छों में लगते हैं।
- फूल छोटे, सफेद या हल्के पीले रंग के होते हैं, जो गोलाकार पुष्पक्रम (umbel) में लगे रहते हैं।
- फल लाल रंग के छोटे बेरी के समान होते हैं।
- इसकी जड़ मोटी, शाखायुक्त और हल्की पीली होती है — औषधीय दृष्टि से यही भाग उपयोगी है।
Chemical Composition
इसकी जड़ में saponins (ginsenosides), steroidal compounds, essential oils, resins, panaxadiol, panaxatriol, polysaccharides, और flavonoids पाए जाते हैं। ये सभी घटक इसे टॉनिक और एडाप्टोजेनिक (stress-relieving) गुण प्रदान करते हैं।
Guna-Karma
Rasa- मधुर, तिक्त
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma- बल्य, वृष्य, रसायन, मानसिक बलवर्धक, वातकफशामक
Doshakarma- वातकफ शामक, पित्त संतुलक
Medicinal uses
यह बल्य और वृष्य औषधि के रूप में उपयोग किया जाता है।
मानसिक तनाव, थकान, एवं कमजोरी में लाभकारी।
स्मरणशक्ति एवं एकाग्रता बढ़ाने में सहायक।
प्रतिरोधक क्षमता (Immunity) बढ़ाता है।
डायबिटीज, उच्च रक्तचाप एवं हृदय रोगों में सहायक।
यौन शक्ति एवं शारीरिक क्षमता को बढ़ाने हेतु उपयोगी।
एंटीऑक्सीडेंट एवं एंटी-एजिंग औषधि के रूप में प्रसिद्ध।
Useful Part
जड़ (Root)
Doses
चूर्ण (Powder): 1–3 ग्राम प्रति दिन
अर्क या कैप्सूल: चिकित्सकीय परामर्शानुसार
Important Formulation
जिनसेंग चूर्ण
जिनसेंग टॉनिक
जिनसेंग अर्क कैप्सूल
रसायन योगों में सह-घटक के रूप में
Shloka
"बल्यं वृष्यं रसायं च जीर्णं धातुविवर्धनम्।
ओजःप्रदं मनःप्राणं जिनसेंगं परिकीर्तितम्॥"
Hindi Name
जिनसेंग / भारतीय जिनसेंग
English Name
Indian Ginseng / Panax Ginseng (related species)
Botanical Name
Aralia pseudo-ginseng Benth.
Family
Araliaceae
