HERBAL GARDEN
गोरक्षी (Gorakshi)
Classification
Synoyms
गोरक्षी
कल्पवृक्ष
बल्य वृक्ष
सौम्यफल
जीवनवृक्ष
Habit
विशाल आकार का, पर्णपाती वृक्ष (Deciduous tree), ऊँचाई लगभग 15–25 मीटर तक, तना मोटा और बोतल के आकार का।
Habitat
अफ्रीका मूल का पौधा, किन्तु अब भारत में राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, और दक्षिण भारत में पाया जाता है। यह गर्म, शुष्क, और रेतीली भूमि में भी पनपता है।
Morphology
- तना (Stem): अत्यंत मोटा, स्पंजी और जलसंचयी (जल को संग्रह करने वाला)।
-
पत्तियाँ (Leaves): संयुक्त (digitately compound), पाँच से सात पत्रकों वाली।
-
फूल (Flowers): बड़े, सफेद, सुगंधित, लटकते हुए फूल।
-
फल (Fruit): अंडाकार, कठोर बाह्यावरण वाला, अंदर मुलायम, सफेद गूदा युक्त, जो अत्यंत पौष्टिक होता है।
- बीज (Seeds): कठोर, भूरे रंग के, खाद्य।
Chemical Composition
Vitamin C (अत्यधिक मात्रा में)
Calcium, Potassium, Iron
Flavonoids
Tannins
Pectins
Saponins
Mucilage
Beta-sitosterol
Amino acids
Guna-Karma
Rasa- तिक्त, कषाय, मधुर
Guna- लघु, स्निग्ध, शीतल
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- पित्तशामक, दाहहर, बल्य, रक्तशोधक, ज्वरहर, तृषानाशक, रसायन
Doshakarma- पित्त-कफ शामक
Medicinal uses
ज्वर (विशेषतः पित्तज ज्वर) में
दाह और तृषा (अधिक प्यास) में
रक्तदोष और पित्त विकारों में
अपच, अम्लपित्त, और गैस्ट्रिक अल्सर में
पोषक टॉनिक के रूप में
त्वचा रोगों और सूजन में
प्रतिरक्षा वर्धक और रसायन औषधि के रूप में
डायरिया और डिसेंट्री में फल गूदा उपयोगी
बाल पोषण और शक्ति वृद्धि हेतु फल का सेवन
Useful Part
फल का गूदा, पत्तियाँ, बीज, छाल
Doses
चूर्ण: 3–6 ग्राम
काढ़ा: 20–40 मिलीलीटर
स्वरस या फल गूदा: 10–20 ग्राम
Important Formulation
गोरक्षी फल चूर्ण
गोरक्षी काढ़ा
पित्तहर योग
बल्य रसायन योग
Shloka
गोरक्षी शीतला तिक्ता कषाया मधुरा रसा।
पित्तदाहप्रशमनी बल्या रक्तशोधिनी शुभा॥
Hindi Name
कल्पवृक्ष, गोरक्षी, बाओबाब, सौम्य वृक्ष
English Name
Baobab Tree, Monkey Bread Tree, Tree of Life
Botanical Name
Adansonia digitata Linn
Family
Bombacaceae (अब Malvaceae में सम्मिलित)
