HERBAL GARDEN

जम्बीरी निम्बू

Classification

Synoyms

निम्बूक
बीजपूर
द्राव्यअम्ल
लिंबुका
एरण्डनीम्ब

Habit

छोटा या मध्यम आकार का सदाबहार वृक्ष (Evergreen shrub or small tree)

Habitat

भारत के समस्त उष्ण व समशीतोष्ण क्षेत्रों में बाग-बगीचों में उगाया जाता है।

Morphology

  • तना – शाखायुक्त, काँटेदार
  • पत्तियाँ – एकांतर, अण्डाकार, सुगंधित
  • फूल – श्वेत या हल्के गुलाबी, सुगंधित
  • फल – गोलाकार या अण्डाकार, पीले रंग के, खट्टे रसयुक्त
  • बीज – बहुविषम बीज, पीताभ श्वेत

Chemical Composition

Citric acid, Ascorbic acid (Vitamin C), Limonene, Flavonoids (Hesperidin, Diosmin), Essential oils, Pectin, Calcium, Potassium, Iron, Tannins, Bioflavonoids

Guna-Karma

Rasa- अम्ल
Guna- लघु, स्निग्ध
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- दीपन, पाचक, कफहर, वातहर, कृमिघ्न, रसायन, विषघ्न
Doshakarma- वात-कफ हर, पित्तवर्धक (अधिक मात्रा में)

Medicinal uses

अजीर्ण, अरुचि – निम्बू रस + सैंधव
कृमि रोग – निम्बू रस का सेवन
तृषा, उल्टी, पित्तविकार – जल में निम्बू रस
त्वचा रोग, फोड़े-फुंसी – बाह्य लेप
बाल झड़ना/रूसी – निम्बू रस + नारियल तेल
विषनाशक – औषधियों के साथ सहप्रयोग
गले की खराश – गरारे हेतु जल + निम्बू रस + नमक

Useful Part

फल, रस, छिलका, बीज

Doses

रस – 10–20 ml (या आवश्यकता अनुसार)
छाल चूर्ण – 1–2 g

Important Formulation

निम्बूकादि रस
बीजपूरादि चूर्ण
लिंबु जल / अम्लपेय
निम्बूक सप्तक क्वाथ

Shloka

निम्बूकं लघु तिक्तं च त्रिदोषं कफवातजित्।
दीपनं पाचनं रुच्यं हृद्यं शुक्रविवर्धनम् ॥ (भावप्रकाश निघण्टु – हरितक्यादि वर्ग)

Hindi Name​

जाम्बीरी निम्बू, बड़ा निम्बू

English Name

Lemon, Rough Lemon

Botanical Name

Citrus jambhiri

Family

Rutaceae

Scroll to Top