HERBAL GARDEN

राजपाठा

Classification

Synoyms

राजपाठा
पाठा
प्रीतिकरिणी
नागबेला

Habit

वृक्षों या अन्य संरचनाओं पर चढ़ने वाली औषधीय लता (climber)

Habitat

भारत के समशीतोष्ण और उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में, विशेषतः पहाड़ी व वनों में पाई जाती है।

Morphology

  • तना – चिकना, पीला-भूरा, पतला
  • पत्तियाँ – गोल या हृदयाकार, चिकनी, रोमविहीन
  • फूल – छोटे, पीले या हरे
  • मूल – कंदयुक्त, हल्के पीले रंग की, औषधीय गुणों से युक्त

Chemical Composition

अल्कलॉइड्स (Stepharine, Tetrahydropalmatine)
फाइटोस्टेरॉल
टैनिन
स्टार्च
ग्लाइकोसाइड
ल्यूकोसियानिडिन

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, रुक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- ज्वरघ्न, कृमिघ्न, शोथहर, रक्तशोधक, त्रिदोषहर
Doshakarma- त्रिदोषनाशक, विशेषतः पित्त एवं कफ शामक

Medicinal uses

विषमज्वर (मलेरिया आदि) में
कृमिरोगों में
शोथ (सूजन) नाशक
रक्तविकारों में
यकृत विकारों में
मूत्रकृच्छ्र एवं मूत्राशय विकार
व्रणशोधन एवं व्रणरोपण में उपयोगी

Useful Part

मूल (कंद), तना

Doses

चूर्ण – 3–6 gm
क्वाथ – 20–40 ml
सत्व – 250–500 mg
कंद स्वरस – 10–20 ml

Important Formulation

पाठादि चूर्ण
राजपाठा क्वाथ
पाठा कषाय
रक्तपित्तहर योग

Shloka

पाठा तिक्ता कषाया च, दीपनी ज्वरनाशिनी।
कृमिघ्नी रक्तपित्तघ्नी शोथशूलविनाशिनी॥ (भावप्रकाश निघण्टु, तिक्ता वर्ग)

Hindi Name​

नागबेला, पाथा, पीलीपाठा

English Name

Snake vine, Stephania root

Botanical Name

Stephania glabra Roxb.

Family

Menispermaceae

Scroll to Top