HERBAL GARDEN

कांचनार रक्त

Classification

Synoyms

रक्त कांचनार
कोविदार
युग्मपत्र
सुपुष्पक

Habit

मध्यम आकार का पर्णपाती वृक्ष

Habitat

भारत के समस्त मैदानी एवं उपहिमालयी क्षेत्रों में 1300 मीटर की ऊँचाई तक पाया जाता है। सड़कों के किनारे, बाग-बगिचों तथा वन क्षेत्रों में उगता है।

Morphology

  • तना: मोटा, भूरे रंग की खुरदरी छाल
  • पत्तियाँ: द्विखंडित (Camel’s hoof shape), चौड़ी, चिकनी
  • फूल: सुंदर बैंगनी/गुलाबी रंग के, 5-पंखुड़ीदार, सुगंधित
  • फल: लंबी चपटी फलियाँ जिनमें बीज होते हैं

Chemical Composition

Flavonoids
Tannins
β-sitosterol
Bauhiniastatins (anticancer compounds)
Alkaloids
Steroids
Saponins
Phenolic compounds

Guna-Karma

Rasa- कषाय, तिक्त
Guna- लघु, रुक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- ग्रंथि गुल्महर (Resolves lumps/glands), कफहर, रक्तशोधक, शोथहर, व्रणरोपक, स्तम्भक (Astringent)
Doshakarma- कफ-पित्त शामक

Medicinal uses

कंठमाला (थायरॉइड ग्रंथि वृद्धि)
गुल्म, अर्बुद, ग्रंथि
रक्तशोधन
व्रण, फोड़े-फुंसी
स्त्रियों के योनिविकारों में उपयोगी
मूत्रकृच्छ्र (दर्दयुक्त मूत्रत्याग)
आंत्रशुद्धि हेतु (कांचनार गुग्गुलु में)

Useful Part

छाल
पुष्प
कलिकाएँ
बीज

Doses

चूर्ण (छाल/फूल): 3–6 ग्राम
क्वाथ (छाल): 30–50 ml
कलिका पेस्ट: बाह्य उपयोग हेतु

Important Formulation

कांचनार गुग्गुलु
कांचनारादि क्वाथ
पुष्प चूर्ण (व्रण में उपयोगी)

Shloka

कांचनारस्तु कषायस्तु तिक्तः शीतो लघुः स्थिरः |
व्रणशोधनरोपणः कफपित्तास्रनाशनः ||
गुल्मग्रन्थ्यर्बुदस्त्रीणां दोषानां शमनाय च ||

Hindi Name​

रक्त कांचनार, कोइलार

English Name

Purple Orchid Tree, Butterfly Tree

Botanical Name

Bauhinia purpurea L.

Family

Fabaceae (Caesalpiniaceae)

Scroll to Top