HERBAL GARDEN
DEEN DAYAL KAMDHENU GOUSHALA SAMITI, FARAH, MATHURA
आतुप्य (सीताफल)
Classification
Synoyms
आतुप्य
वृतफल
कृष्णबीज
गुणफली
Habit
झाड़ीनुमा, मध्यम आकार का फलदार वृक्ष
Habitat
भारत, पाकिस्तान, बांग्लादेश, तथा उष्णकटिबंधीय व उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में विशेषतः शुष्क व अर्ध-शुष्क जलवायु में पाया जाता है।
Morphology
- पत्तियाँ: सरल, दीर्घवृत्ताकार, हल्के हरे रंग की
-
फूल: पीले-हरे रंग के, त्रिकोष्ठीय
-
फल: गोलाकार, छिलका खुरदुरा, अंदर सफेद गूदा व काले बीज
- बीज: चिकने, भूरे-काले रंग के और विषाक्त
Chemical Composition
Annonaceous acetogenins
Alkaloids
Flavonoids
Tannins
Saponins
Ascorbic acid (Vitamin C)
β-sitosterol
Essential oils (in seeds and leaves)
Guna-Karma
Rasa- मधुर, तिक्त
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- बल्य (Strength promoting),
रसायन (Rejuvenative),
कृमिघ्न (Anthelmintic),
त्वक् रोग नाशक (Skin healer),
मूत्रल (Diuretic),
गर्भनाशक (Seed toxicity)
Doshakarma- वात-पित्त शामक, कफवर्धक (फल), कफहर (पत्तियाँ व बीज)
Medicinal uses
फल बल्य, पोषक, विरेचक
बीज कृमिघ्न (केवल बाह्य प्रयोग में)
पत्तियाँ त्वचा रोगों व घावों में
छाल ज्वरहर
बीज का तेल सिर की जुओं को नष्ट करता है
अपचन, पेचिश, व्रणों पर पत्तियों का उपयोग
Useful Part
फल (गूदा)
बीज (केवल बाह्य प्रयोग में)
पत्तियाँ
छाल
Doses
फल: 50–100 ग्राम (भोजन के रूप में)
चूर्ण (पत्तियों या छाल का): 3–5 ग्राम
बीज का तेल (बाह्य उपयोग): उचित मात्रा में
Important Formulation
शरीफा फल पाक
शरीफा तेल (बाह्य प्रयोग हेतु)
कृमिघ्न लेप (बीज एवं पत्तियों से)
Shloka
आतुप्यं मधुरं स्वादु गुरु स्निग्धं बलप्रदम्।
वातपित्तहरं स्वल्पं कफवृद्धिकरं फलम्॥
Hindi Name
शरीफा, सीताफल
English Name
Custard Apple, Sugar Apple
Botanical Name
Annona squamosa L.
Family
Annonaceae
