HERBAL GARDEN

श्रृंगाटक

Classification

Synoyms

श्रृंगाटक
जलफल
जलकाष्ट
सिंघाड़क

Habit

जलीय, वार्षिक शाक (aquatic annual herb)

Habitat

तालाब, झील, स्थिर जल या धीमी बहाव वाली नदियों में उगता है। भारत में पंजाब, उत्तर प्रदेश, बिहार, मध्यप्रदेश आदि राज्यों में प्रचुरता से पाया जाता है।

Morphology

  • यह जलीय पौधा होता है जिसमें तैरते हुए रोसेट के आकार की पत्तियाँ होती हैं।
  • तना मुलायम और शाखायुक्त होता है।
  • फूल छोटे, सफेद रंग के होते हैं।
  • फल त्रिकोणीय या शृंगाकार (सींग जैसे) होता है, जो हरा या सूखने पर काला हो जाता है।
  • फल के अंदर का भाग खाद्य, सफेद एवं कुरकुरा होता है।

Chemical Composition

Starch, glucose, protein, tannins
Vitamin B-complex, ascorbic acid
Minerals: iron, calcium, phosphorus

Guna-Karma

Rasa- मधुर, कषाय
Guna- गुरु, शीत, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- बृंहण, बल्य, रसायन, शुक्रवर्धक, अतिसारहर, रक्तपित्तहर, मूत्रकृच्छ्रहर
Doshakarma- वात-पित्त शामक

Medicinal uses

शारीरिक दुर्बलता व शुक्र क्षीणता में बल्य एवं रसायन
रक्तपित्त व अतिसार में उपयोगी
अधिक पसीना व धातु क्षय में लाभकारी
मूत्रकृच्छ्र (dysuria), प्रमेह आदि में उपयोगी
बालकों के पोषण हेतु हितकर फल
गर्भवती स्त्रियों को शक्ति व पौषण हेतु

Useful Part

फल (कच्चा व सूखा दोनों)

Doses

चूर्ण: 5–10 ग्राम
फल: 20–50 ग्राम (कच्चा)
शुष्क फल (पाउडर): 10–15 ग्राम

Important Formulation

श्रृंगाटक चूर्ण
बल्य लेह्य
शुक्रधातु वर्धक योगों में

Shloka

श्रृंगाटकं मधुरं वृष्यं बल्यं स्तम्भनकं सरम्।
रक्तपित्तहरं शीतं शुक्रलं च विशेषतः॥

Hindi Name​

सिंघाड़ा

English Name

Water Chestnut

Botanical Name

Trapa natans

Family

Trapaceae

Scroll to Top