HERBAL GARDEN

मायाफल

Classification

Synoyms

मायाफल
ओक गाल
ग़ल्फ़
Manjakani

Habit

छोटा से मध्यम आकार का, बहुवर्षीय वृक्ष

Habitat

भारत में जम्मू-कश्मीर, उत्तराखंड और हिमालयी क्षेत्र में, साथ ही तुर्की, इरान और ग्रीस में पाया जाता है।

Morphology

  • तना (Stem): कठोर, शाखायुक्त
  • पत्ते (Leaves): अंडाकार, मोटे, कांटेदार किनारे
  • फूल (Flowers): छोटे, एकलिंगी, रंगहीन
  • फल (Galls/फलों के गाठ): गोल, कठोर, भूरे रंग के, पेड़ की पत्तियों पर कीट-प्रेरित वृद्धि
  • बीज (Seeds): अकॉर्न, छोटी, कठोर

Chemical Composition

टैनिन्स (60–70%) – मुख्य सक्रिय यौगिक
गैलिक एसिड
फ्लेवोनॉयड्स
स्टेरॉल्स
पॉलीफिनॉल्स

Guna-Karma

Rasa-कटु, तिक्त, कसैला
Guna- गुरु, रुक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- रक्तस्रावरोधक, कृमिघ्न, शोथहर, ज्वरहर, कफविनाशक, व्रणरोधक
Doshakarma- वात और कफ शामक, पित्त नियंत्रक

Medicinal uses

दंत रोग, मसूड़ों में रक्तस्राव और मौखिक अल्सर में उपयोगी
दस्त और अतिसार में विरेचक
कृमि रोग में उपयोगी
ज्वर और सूजन में शीतल प्रभाव
घाव, फोड़ा और त्वचा रोगों में बाह्य उपयोग

Useful Part

गाल (Nut galls), छाल, बीज

Doses

गाल चूर्ण : 2–5 ग्राम
क्वाथ : 20–50 मिलीलीटर
लेप : आवश्यकतानुसार

Important Formulation

मायाफल चूर्ण
Manjakani क्वाथ
दंत रोग व घाव निवारक पेस्ट

Shloka

मायाफलः कटुका कसैला रक्तस्रावरोधक।
कृमिघ्नी शोथहर ज्वरहर त्वच्यपुष्टिकारकः॥
"माजूकंकषायंतुस्तम्भनंरक्तनाशनम्।
व्रणेषुपूतिकोष्ठेषुमुखदोषेषुशस्यते॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

मायाफल, ओक गाल, ग़ल्फ़

English Name

Aleppo Oak, Oak Gall, Manjakani

Botanical Name

Quercus infectoria Olivier

Family

Fagaceae

Scroll to Top