HERBAL GARDEN

मातुलुङ्ग

Classification

Synoyms

मातुलुङ्ग
दन्तिक
पीतफलं
नीरसफल

Habit

मध्यम आकार का, सदाबहार वृक्ष

Habitat

भारत में उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, केरल, तमिलनाडु और पश्चिमी भारत के शुष्क क्षेत्रों में। यह श्रीलंका, चीन और भूमध्यसागरीय देशों में भी पाया जाता है।

Morphology

  • तना (Stem): कठोर, कांटेदार, हरा से भूरे रंग तक
  • पत्ते (Leaves): लम्बी, अंडाकार, हरी, सुगंधित
  • फूल (Flowers): सफेद, सुगंधित, छोटा और गुच्छित
  • फल (Fruit): बड़ी, अंडाकार या दीर्घवृत्त, मोटी त्वचा, पीली
  • बीज (Seeds): छोटे, सफेद, तैल युक्त

Chemical Composition

विटामिन C (Ascorbic acid)
लिमोनिन और अन्य फ्लेवोनॉयड्स
आवश्यक तेल (Citrus oil)
साइट्रिक एसिड
मिनरल्स: Ca, K, Mg
फाइबर और कार्बोहाइड्रेट

Guna-Karma

Rasa-कटु, अम्ल
Guna- हल्का, शीतल
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma-ज्वरहर, पाचनवर्धक, वातकफशामक, बल्यदायक, हृद्य, रक्तशोधक
Doshakarma-वात और कफ शामक, पित्त नियंत्रक

Medicinal uses

ज्वर, रक्तपित्त और अपच में लाभकारी
वात-कफ विकार, कब्ज और पेट दर्द में उपयोगी
हृदय रोग और रक्तचाप नियंत्रण में सहायक
त्वचा रोग, दाद और जलन में बाह्य प्रयोग
बल्यवर्धक एवं मानसिक स्वास्थ्य हेतु

Useful Part

फल, छाल, पत्ते, बीज, आवश्यक तेल

Doses

फल का रस : 20–50 मिलीलीटर
छाल चूर्ण : 2–5 ग्राम
आवश्यक तेल : 2–5 मिलीलीटर

Important Formulation

मातुलुङ्ग रस
छाल चूर्ण और ज्वरहर मिश्रण
आवश्यक तेल आधारित पाचन व हृदयवर्धक योग

Shloka

मातुलुङ्गः कटुका अम्ला बल्यं हृद्यं च।
ज्वरहर पाचनश्च रक्तशोधनं शोथनाशकः॥
"मातुलुङ्गंमधुकर्कटीदीर्घमूलंचयद्वा।
दीपनंपाचनंरुच्यंहृद्यंवातकफापहम्॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

मातुलुङ्ग, सीताफल, नीबूवृक्ष

English Name

Citron, Lemon, Citrus Fruit

Botanical Name

Citrus medica L.

Family

Rutaceae

Scroll to Top