HERBAL GARDEN
माष
Classification
Synoyms
माष
कालमाष
कृष्णमाष
उर्द
माषक
कृष्णबीज
Habit
वार्षिक शाकीय पौधा (Annual herbaceous plant)
Habitat
यह भारत में सर्वत्र विशेषकर उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में व्यापक रूप से बोया जाता है। इसकी खेती प्रायः खरीफ ऋतु (बरसात के मौसम) में की जाती है।
Morphology
- तना – सीधा या कुछ फैला हुआ, शाखायुक्त, रोयेंदार
-
पत्तियां – संयुक्त, त्रिपत्रीय, अंडाकार या त्रिकोणीय
-
फूल – पीले अथवा हल्के बैंगनी रंग के
-
फलियां – पतली, लंबी (4–6 सेमी), रोयेंदार, जिनमें 4–10 बीज
- बीज – छोटे, काले रंग के, चिकने, अंडाकार
Chemical Composition
प्रोटीन (25–30%)
कार्बोहाइड्रेट्स
वसा
फाइबर
खनिज (कैल्शियम, फॉस्फोरस, लोहा)
विटामिन (थायामिन, राइबोफ्लेविन, नियासिन, फोलिक एसिड)
अमीनो अम्ल (लाइसिन, आर्जिनिन, मेथिओनिन)
Guna-Karma
Rasa-मधुर, कषाय
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma-बल्य, वृष्य, शुक्रल, ब्रंहणीय, कृमिघ्न, स्तन्यवर्धक, शोधन, संधिवर्धक
Doshakarma-कफ-पित्त शामक, वातवर्धक
Medicinal uses
शरीर को बल व स्थिरता प्रदान करता है
शुक्लधातु वर्धन (Semen enhancing)
स्तन्यवर्धन में सहायक
संधिशूल एवं वातविकार में उपयोगी
कृमिघ्न एवं रक्तशोधन हेतु
शरीर के दुर्बलता, क्षीणता व थकान में
Useful Part
बीज (दाल)
Doses
चूर्ण – 10–15 ग्राम
यवागु / खिचड़ी – आहार में
क्वाथ – 30–50 मि.ली.
Important Formulation
माष कल्प, माष यवागु, माष पयसा
Shloka
"माषः स्निग्धो गुरुश्चैव बल्यः शुक्रकरः स्मृतः।
वृष्यः स्तन्यकरश्चैव वातकृच्चैव कीर्तितः॥" (भावप्रकाश निघण्टु)
"माषःकृष्णोगुरुस्निग्धःशीतःप्रीणनवर्चसः।
वृष्योबलकरःस्थूलोविदाहीवातकृच्चसः॥"
(भावप्रकाशनिघण्टु)
Hindi Name
उड़द, माष
English Name
Black Gram
Botanical Name
Vigna mungo (L.) Hepper (Syn. Phaseolus mungo)
Family
Fabaceae (Leguminosae)
