HERBAL GARDEN

महानिम्ब

Classification

Synoyms

महानिम्ब
सिन्धुनीम
नीमसिंधु
दारूनिम्ब

Habit

मध्यम आकार का, बहुवर्षीय वृक्ष

Habitat

भारत में मैदान, शहरी क्षेत्र, उद्यान और सड़कों के किनारे। अफ्रीका, ऑस्ट्रेलिया और एशियाई देशों में भी फैला हुआ।

Morphology

  • तना (Stem): सीधा, कठोर, भूरे रंग का
  • पत्ते (Leaves): लम्बे, पंखों में विभक्त, विषुवर् रूप से जुड़े
  • फूल (Flowers): छोटे, बैंगनी या नीले रंग के, सुगंधित
  • फल (Fruits): पीले, गोल, विषैले ड्रूप
  • बीज (Seeds): विषैले, कठोर, औषधीय दृष्टि से उपयोगी

Chemical Composition

टरपिनॉयड्स
फ्लेवोनॉयड्स
सैपोनिन्स
मीलिन (Melianin)
लीमोनिन और अन्य त्रिटेरपेनॉइड
अल्कलॉइड्स

Guna-Karma

Rasa-कटु, तिक्त
Guna- तीक्ष्ण, लघु, हल्का
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma-कृमिघ्न, विषघ्न, ज्वरहर, शोथहर, त्वचा रोगनाशक, व्रणरोधक
Doshakarma-वात-कफ शामक, पित्त वर्धक

Medicinal uses

आंतरिक और बाह्य कृमिरोग में प्रभावी
त्वचा रोग (दाद, खुजली, फोड़े) में लेप या क्वाथ
ज्वर, रक्तपित्त व सूजन में उपयोगी
मूत्रविकार, प्लीहा विकार और यकृत रोग में सहायक
घाव और व्रणों पर बाह्य लेप के रूप में लाभकारी

Useful Part

पत्ते, फल, बीज, छाल

Doses

पत्तों का क्वाथ : 40–80 मिलीलीटर
बीज चूर्ण : 1–3 ग्राम (सावधानीपूर्वक)
बाह्य लेप : आवश्यकतानुसार

Important Formulation

महानिम्ब क्वाथ
महानिम्ब चूर्ण
त्वचा रोग और कृमि नाशक योगों में सम्मिलित

Shloka

महानिम्बः कटुका कृमिघ्नी ज्वरहर शोथनाशिनी।
त्वचा रोगनाशिनी च विषहर बलवर्धिनी॥
"महानिंबस्तिक्तकषायोरक्तपित्तकफापहः।
कुष्ठज्वरहरोहन्तिकृमीन्दोषान्विशेषतः॥" (निघण्टुस्रोत)

Hindi Name​

महानिम्ब, सिन्धुनीम, भारतनीम

English Name

Chinaberry, Persian Lilac, Pride of India

Botanical Name

Melia azedarach L.

Family

Meliaceae

Scroll to Top