HERBAL GARDEN

कंकोल

Classification

Synoyms

कंकोलक
तैलपिप्पली
कंकोलपुष्प
कंकणक
कंकणफल

Habit

बहुवर्षीय लता (woody climber)

Habitat

यह मुख्य रूप से जावा, सुमात्रा, इंडोनेशिया, श्रीलंका एवं भारत के दक्षिणी एवं पूर्वी हिस्सों में पाया जाता है। भारत में इसे प्रायः मसाले के रूप में आयात किया जाता है।

Morphology

  • तना – लता के रूप में बढ़ने वाला, गाठों वाला।
  • पत्तियां – अंडाकार, नुकीले सिरे वाली, हल्के से गहरे हरे रंग की, सुगंधित।
  • फूल – छोटे, हरे-सफेद रंग के, स्पाइक (catkin) में लगे होते हैं।
  • फल – गोल, काले-भूरे रंग के, सतह पर झुर्रियां, डंठल (tail) के साथ।
  • बीज – छोटे, सुगंधित, तीखे स्वाद के।

Chemical Composition

वाष्पशील तेल (cubebin, cubebol)
लिग्नान (cubebic acid)
टर्पेन्स
फ्लेवोनॉयड्स
टैनिन्स
रेज़िन और स्टार्च

Guna-Karma

Rasa- कटु, तिक्त
Guna- लघु, तीक्ष्ण
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- दीपनीय, पाचन, कृमिघ्न, कासहर, श्वासहर, मूत्रल, वातकफशामक
Doshakarma- वातकफहर, पित्तवर्धक

Medicinal uses

श्वसन रोग जैसे खाँसी, दमा, सर्दी में लाभकारी
मूत्रमार्ग के संक्रमण, मूत्रकृच्छ्र में
भूख और पाचन शक्ति को बढ़ाने में
कृमिनाशक
वात एवं कफ से उत्पन्न रोगों में
गले की खराश और स्वर बैठने में लाभदायक

Useful Part

फल

Doses

चूर्ण – 1–3 ग्राम
क्वाथ – 30–50 मि.ली.

Important Formulation

त्रिकटु चूर्ण, कंकोलादि चूर्ण, कंकोल पंचक क्वाथ

Shloka

“कंकणं कटुतीक्ष्णोष्णं दीपनीयं कृमिघ्नकम्।
वातकफप्रशमनं तु कंकोलं प्रकीर्तितम्॥”
"कंकोलं दीपनीकण्ठ्यं कृमिघ्नंवातकुघ्नकम्।
कासश्वासहरं लघ्वंकफवात विनाशनम्॥" (Reference: Bhavaprakasha Nighantu)

Hindi Name​

कंकोल, कबाब चीनी

English Name

Cubeb / Tailed Pepper / Java Pepper

Botanical Name

Piper cubeba L. f.

Family

Piperaceae

Scroll to Top