HERBAL GARDEN

काकमाची

Classification

Synoyms

काकिनी
काकमध्य
कृष्णफला
राजमाकी
अलिखुष्मांडा
तीक्ष्णपुष्पा

Habit

वार्षिक शाकीय पौधा

Habitat

भारत के सभी भागों में, विशेषकर खेतों, बगीचों, परती भूमि और नमी वाली जगहों पर; विश्वभर के उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में पाया जाता है।

Morphology

  • ऊँचाई – 30–45 सेमी
  • तना – हरा, मुलायम, कभी-कभी बैंगनी आभा युक्त
  • पत्तियाँ – अंडाकार, हरी, किनारे हल्के दाँतेदार
  • फूल – छोटे, सफेद, गुच्छों में
  • फल – छोटे, गोल, कच्चे अवस्था में हरे, पकने पर काले-बैंगनी रंग के
  • बीज – पीले, गोलाकार, चिकने

Chemical Composition

सोलासोनिन (Solasonine)
सोलामार्जिन (Solamargine)
टैनिन
फ्लेवोनोइड्स
ग्लाइकोएल्कलॉइड्स
पेक्टिन
एस्कॉर्बिक एसिड (Vitamin C)
अल्कलॉइड्स (Solanine)

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- पित्तशामक, रक्तशोधक, ज्वरघ्न, व्रणरोपक, दीपन-पाचन, विषघ्न
Doshakarma- पित्त-कफ शामक

Medicinal uses

पित्तज ज्वर एवं दीर्घकालिक ज्वर में
पीलिया एवं यकृत विकार में
मूत्रकृच्छ्र एवं मूत्रविकार में
त्वचा रोग एवं रक्त विकार में
नेत्र विकार में (पत्तों का रस)
घाव धोने एवं सूजन कम करने में
विषाक्तता में प्रतिकारक औषधि रूप में

Useful Part

संपूर्ण पौधा, पत्तियाँ, फल

Doses

पत्तों का रस: 10–20 मि.ली.
पौधे का स्वरस: 10–15 मि.ली.
काढ़ा: 40–80 मि.ली.

Important Formulation

काकमाची स्वरस
काकमाची चूर्ण
रक्तशोधक योग

Shloka

काकमाच्यः पचत्यन्नं पित्तदाहहरः परः।
कृमिघ्नो दीपनश्चैव रक्तपित्तविनाशनः॥
"काकमाची तिक्तालघ्वीकृमिघ्नी रक्तपित्तनुत्।
पाण्डुशोफप्रमेहघ्नी श्वासकास विनाशिनी॥" भावप्रकाश निघण्टु

Hindi Name​

मकोय, काकमाची

English Name

Black Nightshade

Botanical Name

Solanum nigrum Linn.

Family

Solanaceae

Scroll to Top