HERBAL GARDEN

कांचनार पीत (Kanchnaar peet)

Classification

Synoyms

Kanchanara Peeta, Swarnapatra, Suvarna Kanchanara, Pitapushpa Kanchanara

Habit

झाड़ीदार, सदाबहार छोटा वृक्ष या बड़ी झाड़ी

Habitat

भारत के उष्ण और उपोष्ण क्षेत्रों में व्यापक रूप से पाया जाता है। विशेष रूप से दक्षिण भारत, महाराष्ट्र, राजस्थान, गुजरात और मध्य प्रदेश में सामान्यतः पाया जाता है। यह सड़क किनारों, पहाड़ियों और बगीचों में भी लगाया जाता है।

Morphology

  • ऊँचाई: लगभग 3–5 मीटर तक
  • तना: शाखायुक्त, हल्की रोयेंदार छाल
  • पत्तियाँ: दो भागों में विभाजित (गाय के खुर के समान), कोमल, रोयेंदार
  • फूल: पीले रंग के, केंद्र में गहरे बैंगनी धब्बे के साथ
  • फल: लम्बे, पतले, भूरे रंग के फली के रूप में
  • बीज: चपटे, भूरे रंग के

Chemical Composition

फ्लेवोनॉइड्स (Quercetin, Kaempferol)
टैनिन्स
सैपोनिन्स
फेनोलिक यौगिक
स्टेरोल्स
एल्कलॉइड्स
शर्करा और गोंद

Guna-Karma

Rasa- कषाय, तिक्त
Guna- लघु, रूक्ष
Virya- शीतल
Vipaka- कटु
Karma- रक्तशोधक (रक्त को शुद्ध करने वाला), शोथहर (सूजन कम करने वाला), कफ-वात शामक, कुष्ठघ्न (त्वचा रोग नाशक), गलगंडहर (थायरॉइड ग्रंथि रोगों में उपयोगी), स्तंभक (रक्तस्राव रोकने वाला), व्रणरक्षक (घाव भरने वाला)
Doshakarma- कफ-वात शामक

Medicinal uses

गलगंड (थायरॉइड वृद्धि) में उपयोगी
रक्त विकार एवं त्वचा रोगों में लाभकारी
कुष्ठ, शोथ और फोड़े-फुंसी में उपयोगी
स्तंभक गुण से रक्तस्राव नियंत्रित करता है
व्रण (घाव) पर लेप रूप में उपयोगी
पाचन तंत्र को सुधारता है
मूत्रवर्धक प्रभाव से मूत्र रोगों में सहायक

Useful Part

छाल, फूल, पत्तियाँ, जड़

Doses

छाल चूर्ण: 3–6 ग्राम
क्वाथ: 30–40 मिलीलीटर
फूल चूर्ण: 2–4 ग्राम

Important Formulation

कांचनार गुग्गुलु – गलगंड, ग्रंथि, कुष्ठ, एवं त्वचा रोगों में
कांचनार क्वाथ – रक्तशोधन हेतु
कांचनार लेप – व्रण व शोथ में

Shloka

“कांचनारः कषायश्च, तिक्तो लघुश्च शीतलः।
रक्तशोथहरो नित्यं, गलगण्डविनाशनः॥”

Hindi Name​

कांचनार पीत, पीला कांचनार, कनक चंपा

English Name

Yellow Bauhinia, Bell Bauhinia

Botanical Name

Bauhinia tomentosa Linn.

Family

Fabaceae (Leguminosae)

Scroll to Top