HERBAL GARDEN

श्वेत क्षीरचंपा

Classification

Synoyms

चंपा
क्षीरचंपा
श्वेतचंपा

Habit

मध्यम आकार का झाड़ीदार वृक्ष, 3–5 मीटर तक ऊँचा

Habitat

उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में पाया जाता है। भारत में बाग-बगिचों और मंदिरों के आसपास सजावटी रूप से लगाया जाता है।

Morphology

  • ऊँचाई: 3–5 मीटर
  • तना: हरा, मांसल और दूधनुमा रसयुक्त
  • पत्ते: लम्बे, अंडाकार, हरे, चमकदार
  • फूल: सफेद, सुगंधित, गुच्छों में
  • फल: लम्बे, स्लेंडर, हरे या पीले, बीजवाले
  • बीज: लम्बे, पतले, पंखों वाले

Chemical Composition

अल्कालॉइड्स
फ्लेवोनॉइड्स
सैपोनिन्स
स्टेरॉइड्स
एंटीऑक्सीडेंट यौगिक
दूधनुमा रस में ल्यूसिन और आइसोफ्लावोन

Guna-Karma

Rasa- कषाय, कटु
Guna- हल्का, सुखद
Virya- शीतल
Vipaka- कटु
Karma- वात-पित्त शमन, व्रणरोपक, त्वचा रोग नाशक, बल्य व रोग प्रतिरोधक
Doshakarma- वात और पित्त शामक, कफवर्धक (अत्यधिक सेवन पर)

Medicinal uses

फूल – वात-पित्त शमन, त्वचा रोग, व्रणरोपण
पत्ते – सूजन, त्वचा रोग और ज्वर में लाभकारी
छाल – वातज रोग, ज्वर और शीतलता देने में उपयोगी
रस – वातज रोग, त्वचा रोग और सूजन में प्रयोग

Useful Part

फूल
पत्ते
छाल
दूधनुमा रस

Doses

पत्ते का काढ़ा – 20–30 ml
फूल रस – 5–10 ml
छाल का काढ़ा – 20–30 ml
दूधनुमा रस – आवश्यकता अनुसार

Important Formulation

श्वेतक्षीरचंपा फूल का रस (त्वचा रोग और वातज रोग)
पत्ते का काढ़ा (सूजन और ज्वर में)

Shloka

श्वेतचंपापुष्पं वातपित्तशामकं हि।
व्रणरोपकं बल्यं च त्वचारोगनाशकं च।।

Hindi Name​

श्वेतक्षीरचंपा, सफेद चंपा

English Name

White Frangipani, White Champa

Botanical Name

Plumeria alba L.

Family

Apocynaceae

Scroll to Top