HERBAL GARDEN

मोसम्बी

Classification

Synoyms

माधुर्यनिम्बूक
मृद्वाम्ल
रक्तबीजपूर

Habit

मध्यम आकार का सदाबहार वृक्ष

Habitat

भारत के उपोष्ण कटिबंधीय व समशीतोष्ण क्षेत्रों में, विशेष रूप से महाराष्ट्र, पंजाब, आंध्रप्रदेश, उत्तरप्रदेश और मध्यप्रदेश में कृषित

Morphology

  • तना व शाखाएँ – मध्यम ऊँचाई की, छाल हल्की खुरदरी
  • पत्तियाँ – सरल, गहरे हरे रंग की, सुगंधित
  • फूल – छोटे, सफेद, सुगंधित
  • फल – गोल या अर्धगोल, छिलका हल्का पीला या नारंगी, अंदर मीठा रसयुक्त गूदा
  • बीज – छोटे, सख्त व श्वेताभ

Chemical Composition

Vitamin C (ascorbic acid), Citric acid, Flavonoids (hesperidin, narirutin), Pectin, Carotenes, Essential oils (limonene), Calcium, Potassium, Antioxidants

Guna-Karma

Rasa- मधुर, अम्ल
Guna- स्निग्ध, शीतल, पिच्छिल
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- तृषाहर, पित्तशामक, हृद्य, पाचक, रक्तशुद्धिकर, बल्य, त्वच्य
Doshakarma- वात-पित्त शामक, कफवर्धक नहीं (यदि अधिक सेवन न किया जाए)

Medicinal uses

तृषा, अतिसार में – मोसम्बी का रस लाभकारी
पाचनवृद्धि – मधुर रस और पेक्टिन से पाचन सुधरता है
रक्ताल्पता – विटामिन C से लौह अवशोषण में सहायक
त्वचा विकार – बाह्य व आंतरिक उपयोग से लाभ
थकावट व निर्बलता में – ताजगी, ऊर्जा व हृदय को बल देने वाला
पायरिया / मुँह के रोग – रस से कुल्ला करना लाभदायक

Useful Part

फल, रस, छिलका

Doses

रस – 50–100 ml (ताजे फल का)
छिलका चूर्ण (सूखा) – 1–3 gm (पाचन में)

Important Formulation

संतराजी रस
निम्बूकादि पेय
छिलका चूर्ण योग

Shloka

माधुर्यम्लं सदा हृद्यं वातपित्तप्रशान्तिकृत्।
त्रिष्णादाहहरं शीतं रक्तपित्तविनाशनम्॥ (भावप्रकाश निघण्टु – बीजपूर वर्ग)

Hindi Name​

मोसम्बी, मीठा संतरा

English Name

Sweet Orange

Botanical Name

Citrus sinensis (L.) Osbeck

Family

Rutaceae

Scroll to Top