HERBAL GARDEN

पूतिहा (पूदीना)

Classification

Synoyms

पूतिहा
पुदीना
मिंट
हरितकंठिका
तर्पणवटी

Habit

घास या छोटे आकार की बहुवर्षीय जड़ी-बूटी

Habitat

भारत में हिमालय की तलहटी क्षेत्रों, पंजाब, उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश और दक्षिण भारत में बगीचों और खेतों में उगती है।

Morphology

  • पौधा: छोटे, 30–90 सेमी ऊँचा, सुगंधित
  • तना: चारकोणीय, लता जैसी फैलने वाली
  • पत्ते: अण्डाकार, हरे, खुरदरे किनारों वाले
  • फूल: छोटे, गुलाबी या बैंगनी, सिरों पर झुके हुए
  • बीज: छोटे, भूरे, चपटा

Chemical Composition

Menthol
Menthone
Cineole
Flavonoids
Tannins
Volatile oils
Polyphenols
Vitamins A और C

Guna-Karma

Rasa- कटु, तिक्त, शीतल
Guna- हल्का, तिक्त
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- पाचन सुध्र, वातशामक, ज्वरहर, मूत्रविकारनाशक, श्वास सुधारक, रक्तशोधक
Doshakarma- वात और पित्त संतुलक

Medicinal uses

अजीर्ण, अपच, गैस्ट्रिक समस्याएँ
ज्वर और सर्दी-जुकाम
वातज दर्द और सूजन
मूत्रविकार
श्वसन रोग
रक्तशोधन
त्वचा रोग

Useful Part

पत्ते, तना, फूल, पत्ती का रस, तेल

Doses

पत्ती का रस: 5–10 ml
चूर्ण: 1–3 gm
क्वाथ/रस: 30–50 ml
तेल: 2–5 बूंद

Important Formulation

पुदीना रस
पुदीना चूर्ण
पेटदोष निवारक क्वाथ
सुगंधित तेल

Shloka

पूतिहा कटु तिक्तः शीतलः वातशामकः।
ज्वरकष्टनाशकः पेटशुद्धिकरः स्मृतः॥
"पूतिहाकटुतिक्तश्चलघुशीतोविचक्षणः।
दीपनःपाचनश्चैववातपित्तकफापहः॥" (निघण्टुग्रंथसंग्रहित)

Hindi Name​

पूतिहा, पुदीना

English Name

Spearmint, Garden mint

Botanical Name

Mentha spicata Linn.

Family

Lamiaceae

Scroll to Top