HERBAL GARDEN

पत्राङ्ग

Classification

Synoyms

पत्राङ्ग
पतंग
रक्तसार
श्वेतपत्राङ्ग
रक्तकाष्ठ

Habit

मध्यम आकार का कंटीला वृक्ष

Habitat

भारत में असम, बंगाल, तमिलनाडु, आंध्रप्रदेश तथा उष्णकटिबंधीय प्रदेशों में पाया जाता है। श्रीलंका, मलेशिया और बर्मा में भी सामान्य है।

Morphology

  • वृक्ष: मध्यम आकार का, 6–9 मीटर ऊँचा, कंटीला
  • पत्ते: युग्मपर्णीय, हरे, द्विपत्रवाली
  • फूल: पीले रंग के, गुच्छेदार
  • फल: फली (Pod), सपाट, भूरी
  • बीज: कठोर, भूरे
  • काष्ठ (Wood): गहरा लाल रंग लिए हुए, औषधीय दृष्टि से उपयोगी

Chemical Composition

Brazilin (रक्तवर्ण देने वाला मुख्य घटक)
Sappanins
Phenolic compounds
Tannins
Flavonoids
Alkaloids
Essential oils

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, रूक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- रक्तशोधक, स्तम्भक, ज्वरघ्न, शोथहर, स्त्रावनिरोधक, व्रणरोपण
Doshakarma- पित्त-कफ शामक

Medicinal uses

रक्तपित्त
अतिसार, प्रवाहिका
श्वेतप्रदर
स्त्रावरोध
ज्वर एवं शोथ
व्रण एवं त्वकदोष
प्रसूति पश्चात दुर्बलता
कुष्ठ रोग

Useful Part

काष्ठ (लकड़ी), मूल

Doses

क्वाथ: 30–50 ml
चूर्ण: 3–6 gm
कल्क: 5–10 gm

Important Formulation

पत्राङ्गासव
पत्राङ्गादि क्वाथ
पत्राङ्गादि लTail

Shloka

पत्राङ्गं तिक्तकषायं शीतलं रक्तपित्तनुत्।
अतिसारप्रशमनं शोथज्वरविनाशनम्॥
"पत्राङ्गंकटुतिक्तं च मधुरंरक्तशोधनम्।
स्तम्भनंज्वरघ्नं च व्रणमेहास्रनाशनम्॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

पत्राङ्ग, पतंग, सपानवुड

English Name

Sappan wood, Indian redwood

Botanical Name

Caesalpinia sappan Linn.

Family

Fabaceae (Caesalpiniaceae)

Scroll to Top