HERBAL GARDEN

पुत्रंजीवक

Classification

Synoyms

पुत्रंजीवक
पुत्रक
वीर्यवर्धक
संतानप्रदायक

Habit

मध्यम से बड़े आकार का वृक्ष

Habitat

भारत के कर्नाटक, महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, तमिलनाडु और पश्चिम बंगाल के जंगलों में पाया जाता है। यह शुष्क और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में बढ़ता है।

Morphology

  • वृक्ष: 15–20 मीटर ऊँचा, मजबूत तना
  • पत्ते: बड़े, अण्डाकार, हरे और चमकदार
  • फूल: छोटे, हरे-पीले, समूह में
  • फल: छोटे, लाल या नारंगी, बीजयुक्त
  • बीज: छोटे, कठोर, औषधीय गुणों वाले

Chemical Composition

Alkaloids
Flavonoids
Tannins
Saponins
Phenolic compounds
Essential oils

Guna-Karma

Rasa- कटु, मधुर
Guna- स्थूल, स्निग्ध
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma- वीर्यवर्धक, पुत्रसुखदायक, वातशामक, मूत्रल, हृदयबलवर्धक, रक्तशोधक
Doshakarma- वात और कफ शमन

Medicinal uses

वीर्यवृद्धि और संतान सुख
मूत्रविकार
वातज दर्द
हृदय दुर्बलता
रक्तदोष और रक्तपित्त
ज्वर और सूजन

Useful Part

बीज, पत्ते, फल, तना

Doses

बीज/चूर्ण: 3–6 gm
क्वाथ/रस: 30–50 ml
तेल/कल्क: 2–5 gm

Important Formulation

पुत्रंजीवकादि चूर्ण
वीर्यवर्धक कल्क
पुत्रसुखदायक पंचांग

Shloka

पुत्रंजीवकः कटुमधुरः स्निग्धः वीर्यवर्धकः।
संतानप्रदायकः वातकफशामकः स्मृतः॥
"पुत्रञ्जीवोगुरुस्निग्धोबृंहणोगर्भधारकः।
तीव्रपित्तहरःशीतोवातपित्तविनाशनः॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

पुत्रंजीवक

English Name

Putranjiva, Bastard Ironwood

Botanical Name

Putranjiva roxburghii Wall.

Family

Putranjivaceae

Scroll to Top