पटोल परवलकर्कोटक कर्कटी तिक्तफल
बहुवर्षायु लता (Perennial climber)
भारत में उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल, असम और उड़ीसा में विशेष रूप से इसकी खेती की जाती है। यह नम एवं उपजाऊ मिट्टी में पाई जाती है।
Trichosanthin Cucurbitacins Flavonoids (Apigenin, Luteolin) Alkaloids Saponins Vitamin A, Vitamin C Minerals (Calcium, Magnesium, Iron)
Rasa- तिक्त, कषाय Guna- लघु, रूक्ष Virya- उष्ण Vipaka- कटु Karma- ज्वरघ्न, रक्तशोधक, कृमिघ्न, दीपनीय, पित्तशामक, त्वकदोषहर Doshakarma- त्रिदोषहर, विशेषकर पित्त व कफ शमन
ज्वर (विशेषकर पित्तज व आमज्वर) कास एवं श्वास रोग रक्तपित्त पाण्डु (Anemia) कृमिरोग चर्मरोगअर्श प्लीहा व यकृत विकार पित्तविकार
पत्र, मूल, फल
क्वाथ: 30–50 ml स्वरस: 10–15 mlचूर्ण: 3–6 gm
पटोलकटुरोहन्यादि क्वाथ महातिक्तरस निंबपटोलादि क्वाथ
पटोलं तिक्तकषायं कटुोष्णं कफपित्तजित्। ज्वरकासप्रशमनं रक्तपित्तविनाशनम्॥ "पटोलंकटुतिक्तं च रक्तपित्तकफापहम्। कुष्ठमेहज्वरच्छर्दिश्वासकासविषापहम्॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)
पटोल, परवल
Pointed gourd
Trichosanthes dioica Roxb.
Cucurbitaceae