HERBAL GARDEN

मयूरशिखा (Mayurshikha)

Classification

Synoyms

मयूरशिखा
मयूरपिच्छ
केशशिखा
शिखामृदुका

Habit

छोटी शाकीय (herbaceous) बारहमासी फर्न प्रजाति की वनस्पति।

Habitat

यह भारत के उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय प्रदेशों में सामान्यतः पाई जाती है - विशेष रूप से दक्षिण भारत, महाराष्ट्र, उड़ीसा, पश्चिम बंगाल, और पहाड़ी क्षेत्रों की चट्टानों के छायादार, नम स्थानों पर।

Morphology

  • तना (Stem): छोटा, भूमिगत राइजोम (rhizome)।
  • पत्तियाँ (Fronds): पंखदार, गोलाई में फैली हुई, मोर के पंख जैसी, द्विखंडित (dichotomously divided)।
  • स्पोरेन्जिया (Sporangia): पत्तियों के नीचे (abaxial side) भूरे रंग के छोटे समूहों में पाए जाते हैं।
  • ऊँचाई: लगभग 10–20 सेमी तक।

Chemical Composition

Flavonoids (जैसे Kaempferol, Quercetin)
Tannins
Terpenoids
Phenolic compounds
Alkaloids
Mucilage
Calcium oxalate

Guna-Karma

Rasa- कषाय, तिक्त
Guna- लघु, शीतल, रूक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- रक्तशोधक, पित्तहर, व्रणरोपक, मूत्रल, त्वचारोगनाशक, ज्वरहर
Doshakarma- पित्त-कफ शामक

Medicinal uses

रक्तदोष और त्वचारोगों में
पित्तज विकारों में (जैसे पीलिया, उष्णता, मूत्रदाह)
मूत्र विकारों में मूत्रल औषधि के रूप में
व्रणों (घावों) के उपचार में
ज्वर (fever) में शीतल औषधि के रूप में
बाल झड़ने और रूसी में बाह्य रूप से
रक्तशोधन हेतु आंतरिक सेवन में

Useful Part

सम्पूर्ण पौधा (Whole plant)

Doses

काढ़ा: 20–40 मिलीलीटर
चूर्ण: 2–5 ग्राम
स्वरस: 10–15 मिलीलीटर

Important Formulation

मयूरशिखा काढ़ा
मयूरशिखा चूर्ण
रक्तशोधक योग
पित्तहर योग

Shloka

मयूरशिखा पित्तहरिणी रक्तशोधिनी शुभा।
त्वचारोगविनाशाय मूत्रदाहहराय च॥

Hindi Name​

मयूरशिखा, मोरपंखी फर्न, पंखी घास

English Name

Peacock Fern, Maiden Hair Fern

Botanical Name

Actinopteris dichotoma Bedd.

Family

Pteridaceae

Scroll to Top