HERBAL GARDEN

यवक (Yavak)

Classification

Synoyms

यवक, जवन, धान्य

Habit

वार्षिक (Annual) शाकीय पौधा

Habitat

यह मुख्य रूप से समशीतोष्ण क्षेत्रों में उगाया जाता है। भारत में हिमालयी क्षेत्र, पंजाब, उत्तर प्रदेश, हरियाणा, और मध्य प्रदेश में इसकी खेती की जाती है।

Morphology

  • यह पौधा 1 से 1.5 मीटर ऊँचा होता है।
  • इसकी पत्तियाँ लंबी, संकरी और चिकनी होती हैं।
  • पुष्पक्रम पैनिकल के रूप में होता है तथा इसके दाने छोटे, चपटे, भूरे या हल्के पीले रंग के होते हैं।
  • जड़ें रेशेदार होती हैं।

Chemical Composition

जई के बीजों में प्रोटीन (12–15%), कार्बोहाइड्रेट (60–70%), फाइबर, वसा (4–6%), कैल्शियम, फास्फोरस, आयरन, थायमिन, राइबोफ्लेविन, और विटामिन E प्रचुर मात्रा में पाए जाते हैं। इसमें Avenin, Avenacosides, β-glucan जैसे यौगिक प्रमुख हैं।

Guna-Karma

Rasa- मधुर, कषाय
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- बल्य, वृष्य, पुष्टिकर, हृद्य, दीपक, पाचनकर
Doshakarma- वात-पित्त शामक

Medicinal uses

दुर्बलता एवं कांति ह्रास में बल्य औषधि के रूप में
मानसिक तनाव और अनिद्रा में उपयोगी
हृदय स्वास्थ्य सुधारने हेतु
पाचन क्रिया को सुधारता है
मधुमेह में सहायक आहार
त्वचा को पोषण देने के लिए भी उपयोगी

Useful Part

बीज (Seeds)

Doses

चूर्ण – 10–20 ग्राम
दलिया/भोजन के रूप में – आवश्यकतानुसार

Important Formulation

यवक खिचड़ी
यवक दलिया
यवक लेप त्वचा पोषण हेतु

Shloka

यवाः स्निग्धा बलदाः स्थिरा हृद्याः कफपित्तहाः।
गुरवो मधुरा नित्यं शीतलाश्च प्रशस्यते॥

Hindi Name​

जई, यवक

English Name

Oats

Botanical Name

Avena sativa Linn.

Family

Poaceae (Gramineae)

Scroll to Top