HERBAL GARDEN

वॄक्षाम्ल

Classification

Synoyms

वृक्षाम्ल
अम्लफल
कोकम
अम्लिका

Habit

छोटा सदाबहार वृक्ष

Habitat

मुख्य रूप से पश्चिमी घाट (महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरल) और दक्षिण भारत के आर्द्र, उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में पाया जाता है।

Morphology

  • यह वृक्ष लगभग 10–15 मीटर ऊँचाई का होता है।
  • पत्तियाँ गहरी हरी, मोटी व चमकदार होती हैं।
  • फूल गहरे लाल या जामुनी रंग के होते हैं।
  • फल बैंगनी-लाल रंग के, गोल, कठोर छिलके वाले होते हैं।
  • फल में अम्लीय स्वादयुक्त गूदा होता है जो सुखा कर संग्रहित किया जाता है।

Chemical Composition

Hydroxycitric acid (HCA)
Anthocyanins
Garcinol
Citric acid
Ascorbic acid (Vitamin C)
Flavonoids, Pectin
Essential oils

Guna-Karma

Rasa- आम्ल
Guna- लघु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- अम्ल
Karma- दीपन, पाचन, तृषानाशक, आमपाचक, रक्तशोधक, यकृत उत्तेजक, वातहर
Doshakarma- वात-कफ शामक, पित्त वर्धक

Medicinal uses

पाचन शक्ति सुधारने में
तृषा (अत्यधिक प्यास) और उष्णता में
यकृत विकार, अम्लपित्त, अजीर्ण
रक्त शुद्धि के लिए
हृदय के लिए शीतल व बल्य
त्वचा के रोगों में
गर्मी में शीतल पेय (कोकम शरबत) के रूप में
दस्त व उल्टी में उपयोगी

Useful Part

फल का गूदा
बीज (तेल हेतु)

Doses

चूर्ण: 3–5 ग्राम
फल रस/शरबत: 20–50 मि.ली
बीज तेल (बाह्य उपयोग): आवश्यकतानुसार (चिकित्सकीय परामर्श से)

Important Formulation

वृक्षाम्लादि पेय
कोकम शरबत
आम्लपित्तहर चूर्ण
कोकम तैल (त्वचा रोगों हेतु)

Shloka

वृक्षाम्लोऽम्लः कषायश्च तिक्तो लघुः शितः।
तृष्णादाहज्वरश्लेष्मकफवातविनाशनः॥

Hindi Name​

कोकम, वृक्षाम्ल

English Name

Kokum, Mangosteen (Indian)

Botanical Name

Garcinia indica Choisy

Family

Clusiaceae (पूर्व में Guttiferae)

Scroll to Top