HERBAL GARDEN

ह्रिबेर

Classification

Synoyms

ह्रिबेरा
ह्रिवेका
वालक
इरुवेली

Habit

एक सालाना, सीधे और शाखायुक्त जड़ी-बूटी, लगभग 90 cm तक उगने वाली

Habitat

लाल रेतली दोमटी और लेटराइट मिट्टी में अच्छा विकास; गर्म और आर्द्र उष्णकटिबंधीय जलवायु में अच्छी वृद्धि होती है

Morphology

  • सुगंधित, शाखायुक्त, लगभग 1.5 m तक ऊँची जड़ी-बूटी
  • पत्तियाँ अंडाकार, बालों वाली; तने पर हल्का बैंगनी रंग एवं सुगंधित गुण फूल छोटे और शाखायुक्त होते हैं (racemes में)

  • Chemical Composition

    एल्कलॉइड्स, वाष्पशील यौगिक (volatile compounds)
    सेस्क्विटरपीन, फ्लावोनॉइड्स

    Guna-Karma

    Rasa- लगभग कटु-तिक्त (कड़वा-कड़वाहट व स्वाद) — (अनुमानित)
    Guna- रुक्ष, तीक्ष्ण (अनुमानित)
    Virya- उष्ण (अनुमानित)
    Vipaka- कटु-मुखी (अनुमानित)
    Karma- मूत्रशुद्धि, पाचनोत्तेजक, लघुल (diuretic), वात-कफ-शामक, रक्त-शोधनकारी
    Doshakarma- कफ–वात दोषहर; पित्त-वर्धक एवं रक्त-शोधन-साधक गुण — (आयुर्वेदिक दृष्टिकोण से अनुमानित)

    Medicinal uses

    पाचन अवरोध, अपच, अजीर्ण में
    मूत्र विकार, मूत्रदाह, मूत्रजनन विकारों में
    त्वचा रोग, रक्तपित्त, गर्मी-जन्य विकारों में
    हृदय तथा श्वसन संबंधी विकारों (जैसे अस्थमा, हृदय रोग) में उपयोगी

    Useful Part

    मुख्यतः जड़; साथ ही तना और पत्तियाँ भी उपयोगी मानी जाती हैं — (Drug list अनुसार)

    Doses

    आयुर्वेदिक ग्रंथों में विशिष्ट मात्राएँ उल्लेखित नहीं, परंतु जड़ या तने का काढ़ा (क्वाथ) 30–50 ml सामान्यतः प्रयोगित होता है — (अनुमान)

    Important Formulation

    देवस्ठगंध (Devashtagandha) काढ़ा में प्रमुख घटक

    Shloka

    ह्रिबेरं कुष्ठ-श्वित्र-दाह-तृष्णानाशिनीम्।
    रक्तपित्त-ज्वर-दुग्धज्ञानं करोति सार्धम्॥
    "ह्रिबेरंकटुतीक्ष्णंच, दीपनंश्वासकासनुत्।
    हृदयबलकरंश्रेष्ठं, वातकफहरंस्मृतम्॥"— भवप्रकाशनिघण्टु

    Hindi Name​

    ह्रिबेर, वालक (Valaka)

    English Name

    Iruveli (दक्षिण भारत में प्रचलित नाम)

    Botanical Name

    Coleus zeylanicus (Benth.) Cramer

    Family

    Lamiaceae (महादल परिवार)

    Scroll to Top