HERBAL GARDEN

शीशम

Classification

Synoyms

शिंशपा
शिंशपिका
अग्निवल्लभा

Habit

मध्यम से बड़ा, पतझड़ युक्त वृक्ष (Deciduous tree)

Habitat

भारत के मैदानी एवं उपहिमालयी क्षेत्रों में विशेषतः पंजाब, उत्तर प्रदेश, बिहार, असम एवं मध्य भारत में पाया जाता है।

Morphology

  • तना – मजबूत, गहरा भूरा, दरारयुक्त
  • पत्तियाँ – संयुक्त, त्रिपत्रक, चिकनी
  • फूल – पीले-सफेद, गुच्छों में
  • फल – चपटा फल (legume), बीज युक्त
  • बीज – छोटे, भूरे रंग के

Chemical Composition

Flavonoids: Isoflavones, Dalbergin
Tannins, Saponins
Essential oils
Phenolic compounds
β-sitosterol, Resins

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, रूक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- रक्तशोधक, ज्वरघ्न, व्रणरोपण, मधुमेहहर
Doshakarma- पित्तशामक, वात-कफहर

Medicinal uses

रक्त विकारों में
मधुमेह नियंत्रक
व्रणशोधन एवं व्रणरोपण
ज्वर में उपयोगी
त्वचा रोगों में लाभकारी
गठिया एवं वात रोगों में

Useful Part

छाल
पत्तियाँ
बीज
लकड़ी (गुटिका हेतु)

Doses

छाल क्वाथ – 20–50 ml
पत्तियों का रस – 10–20 ml
चूर्ण – 1–3 gm

Important Formulation

शिंशपादि क्वाथ
शीशम चूर्ण
वातहर तेलों में उपयोग

Shloka

शिंशपा रक्तपित्तघ्नी दोषश्लेष्मास्रवापहा।
कटुका तिक्तका हृद्या रक्तदोषविनाशिनी॥ (भावप्रकाश निघण्टु – शिंशपा वर्णन)

Hindi Name​

शीशम, शिंसप

English Name

Indian Rosewood

Botanical Name

Dalbergia sissoo Roxb.

Family

Fabaceae (Leguminosae)

Scroll to Top