HERBAL GARDEN
करवीर
Classification
Synoyms
सुवर्णपुष्प
रक्तपुष्प
पीतपुष्प
स्थिरपुष्प
गंधपुष्प
विषपुष्प
Habit
सदाबहार झाड़ी (evergreen shrub)
Habitat
यह पूरे भारत में बगीचों, मंदिरों और सड़कों के किनारे लगाया जाता है; दक्षिण एशिया, भूमध्यसागरीय क्षेत्र और उष्णकटिबंधीय देशों में भी पाया जाता है।
Morphology
- ऊँचाई – 2–4 मीटर
-
तना – सीधा, भूरे रंग का, अनेक शाखाओं वाला
-
पत्तियां – लंबी, संकीर्ण, भालाकार (lanceolate), गहरे हरे रंग की, त्रिकपर्णी क्रम में लगी
-
फूल – गुलाबी, लाल, सफेद या पीले रंग के, गुच्छों में, सुगंधित
-
फल – लंबी, पतली, जोड़े में लटकी हुई फलियाँ
- बीज – पतले, भूरे, रेशेदार रोमयुक्त
Chemical Composition
कार्डियक ग्लाइकोसाइड्स (ओलियान्ड्रिन, नेरियोसाइड)
फ्लेवोनॉयड्स
टैनिन्स
सैपोनिन्स
रेज़िन
आवश्यक तेल
ट्राइटरपीन
Guna-Karma
Rasa- तिक्त, कटु
Guna- लघु, तीक्ष्ण, उष्ण, विष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- कुष्ठघ्न, कृमिघ्न, शोथहर, वेदनाशामक, रुधिरशोधक, उष्णक
Doshakarma- कफ-वात शामक, पित्तवर्धक
Medicinal uses
त्वचा रोग (कुष्ठ, खाज, दाद)
कृमि संक्रमण
सूजन व दर्द
बाल झड़ने में (तेल के रूप में)
ज्वर निवारण (विशेषकर मलेरिया)
घाव भरने में
Useful Part
पत्तियां, फूल, जड़, छाल
Doses
पत्तियों का रस – 1–2 बूँद (बाह्य प्रयोग)
चूर्ण – 125–250 मि.ग्रा. (शोधन के बाद)
तेल – बाह्य प्रयोग हेतु
Important Formulation
करवीरादि तेल, करवीर लघु कुष्ठारि लेप
Shloka
"करवीरं तिक्तकटुं तीक्ष्णोष्णं विषमुत्तमम्।
कुष्ठकृमिविषघ्नं च कफवातविनाशनम्॥"
"करवीरंतुतिक्तं स्यात्कषायोष्णं कषायकम्।
कृमिघ्नं कुष्ठनाशंचशोथहं विषनाशनम्॥"
(Reference: Bhavaprakasha Nighantu)
Hindi Name
करवीर, कनेर
English Name
Indian Oleander / Sweet-scented Oleander
Botanical Name
Nerium indicum Mill.
Family
Apocynaceae
