HERBAL GARDEN

करवीर

Classification

Synoyms

सुवर्णपुष्प
रक्तपुष्प
पीतपुष्प
स्थिरपुष्प
गंधपुष्प
विषपुष्प

Habit

सदाबहार झाड़ी (evergreen shrub)

Habitat

यह पूरे भारत में बगीचों, मंदिरों और सड़कों के किनारे लगाया जाता है; दक्षिण एशिया, भूमध्यसागरीय क्षेत्र और उष्णकटिबंधीय देशों में भी पाया जाता है।

Morphology

  • ऊँचाई – 2–4 मीटर
  • तना – सीधा, भूरे रंग का, अनेक शाखाओं वाला
  • पत्तियां – लंबी, संकीर्ण, भालाकार (lanceolate), गहरे हरे रंग की, त्रिकपर्णी क्रम में लगी
  • फूल – गुलाबी, लाल, सफेद या पीले रंग के, गुच्छों में, सुगंधित
  • फल – लंबी, पतली, जोड़े में लटकी हुई फलियाँ
  • बीज – पतले, भूरे, रेशेदार रोमयुक्त

Chemical Composition

कार्डियक ग्लाइकोसाइड्स (ओलियान्ड्रिन, नेरियोसाइड)
फ्लेवोनॉयड्स
टैनिन्स
सैपोनिन्स
रेज़िन
आवश्यक तेल
ट्राइटरपीन

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कटु
Guna- लघु, तीक्ष्ण, उष्ण, विष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- कुष्ठघ्न, कृमिघ्न, शोथहर, वेदनाशामक, रुधिरशोधक, उष्णक
Doshakarma- कफ-वात शामक, पित्तवर्धक

Medicinal uses

त्वचा रोग (कुष्ठ, खाज, दाद)
कृमि संक्रमण
सूजन व दर्द
बाल झड़ने में (तेल के रूप में)
ज्वर निवारण (विशेषकर मलेरिया)
घाव भरने में

Useful Part

पत्तियां, फूल, जड़, छाल

Doses

पत्तियों का रस – 1–2 बूँद (बाह्य प्रयोग)
चूर्ण – 125–250 मि.ग्रा. (शोधन के बाद)
तेल – बाह्य प्रयोग हेतु

Important Formulation

करवीरादि तेल, करवीर लघु कुष्ठारि लेप

Shloka

"करवीरं तिक्तकटुं तीक्ष्णोष्णं विषमुत्तमम्।
कुष्ठकृमिविषघ्नं च कफवातविनाशनम्॥"
"करवीरंतुतिक्तं स्यात्कषायोष्णं कषायकम्।
कृमिघ्नं कुष्ठनाशंचशोथहं विषनाशनम्॥" (Reference: Bhavaprakasha Nighantu)

Hindi Name​

करवीर, कनेर

English Name

Indian Oleander / Sweet-scented Oleander

Botanical Name

Nerium indicum Mill.

Family

Apocynaceae

Scroll to Top