HERBAL GARDEN

मधुक

Classification

Synoyms

मधुक
मधूक
माधव
मधुपुष्प
सुरपुष्प

Habit

बृहत् आकार का, पर्णपाती वृक्ष

Habitat

यह भारत के मध्य, पूर्वी, और दक्षिणी भागों में विशेषतः जंगलों और ग्रामीण क्षेत्रों में पाया जाता है। गर्म एवं शुष्क जलवायु इसके लिए उपयुक्त है।

Morphology

  • तना – मोटा, मजबूत, खुरदुरी छाल वाला
  • पत्तियाँ – दीर्घवृत्ताकार, गहरे हरे रंग की
  • फूल – हल्के पीले, सुगंधित, शहद जैसे रसयुक्त
  • फल – अंडाकार, गूदेदार, बीजयुक्त
  • बीज – कठोर और तैलयुक्त

Chemical Composition

Saponins
Flavonoids
Madhuca oil (fatty acids: oleic, stearic, palmitic)
Tannins
Carbohydrates
Steroids
Vitamin C
Mucilage

Guna-Karma

Rasa- मधुर, तिक्त
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- व्रणरोपक (Wound healing), त्वच्य (Skin healing), स्तन्यजनन (Galactagogue), ज्वरहर, शोथहर, दाहप्रशमन
Doshakarma- वात-पित्त शामक, कफवर्धक (फल से)

Medicinal uses

त्वचा रोगों में बीज तैल उपयोगी
घाव, फोड़े-फुंसी पर लेप
स्तन्यवृद्धि में पुष्यजनक
अर्श (पाइल्स) में छाल व फूल का प्रयोग
जलन, दाह एवं ज्वर में फूल व तैल उपयोग
श्वसन विकारों में छाल का क्वाथ
स्त्री रोगों में फूलों का उपयोग

Useful Part

बीज एवं तैल
फूल
छाल
पत्तियाँ

Doses

चूर्ण: 3–5 ग्राम
क्वाथ (छाल): 30–50 ml
तैल (बाह्य उपयोग): आवश्यकतानुसार
पुष्प पाक: 5–10 ग्राम

Important Formulation

मधूकादि तैल
पुष्प पाक
मधूक घृत
स्तन्यवर्धक योग

Shloka

मधुको मधुरस्तिक्तः स्निग्धो दाहज्वरापहः |
व्रणघ्नः कृमिशोषघ्नः स्तन्यः स्तन्यविवर्धनः ||

Hindi Name​

महुआ, मधुक

English Name

Indian Butter Tree, Mahua Tree

Botanical Name

Madhuca indica

Family

Sapotaceae

Scroll to Top