HERBAL GARDEN

नागबला

Classification

Synoyms

नागबला
हरिणा
नल्ली

Habit

मध्यम आकार की झाड़ी

Habitat

भारत में गर्म और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्र में जंगलों, मार्ग किनारों और झाड़ियों में उगती है।

Morphology

  • तना (Stem): कठोर, कांटेदार, भूरे रंग का
  • पत्ते (Leaves): बड़े, अंडाकार, खुरदरे, हरे
  • फूल (Flowers): छोटे, गुलाबी या सफेद, समूह में
  • फल (Fruits): गोल, लाल या पीले, रसयुक्त
  • बीज (Seeds): छोटे, कठोर, बीजयुक्त

Chemical Composition

फ्लेवोनॉयड्स
टैनिन्स
सैपोनिन्स
एंटीऑक्सीडेंट यौगिक
मिनरल्स (Ca, K, Mg)

Guna-Karma

Rasa-कटु, मधुर
Guna- हल्का, रुक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma- वातकफशामक, मूत्रल, ज्वरहर, बृंहणीय, शोथहर
Doshakarma-वात-कफ शमन, पित्त संतुलक

Medicinal uses

मूत्रविकार (दुर्दर्श, मूत्रकृच्छ्र) में उपयोगी
पेट दर्द, अपच और कब्ज में लाभकारी
गठिया, वात और स्नायु विकार में सहायक
त्वचा रोग और घाव में बाह्य लेप
बृंहणीय और बल्यवर्धक

Useful Part

पत्ते, तना, फल, बीज

Doses

पत्ती क्वाथ : 20–50 मिलीलीटर
चूर्ण : 2–5 ग्राम
बाह्य लेप : आवश्यकतानुसार

Important Formulation

नागबला क्वाथ
वातकफशामक मिश्रण
मूत्रल और बृंहणीय योग

Shloka

नागबला कटुका वातकफशामक।
मूत्रल ज्वरहर बृंहणीय शोथहर च॥
"नागबलावातशमनीस्तन्यजननीबलप्रदा।
शीतलाज्वरहराऽत्यर्थंक्षयार्शःशूलनाशिनी॥" (भैषज्यरत्नावलीएवंनिघण्टुस्रोतोंमेंउल्लेखित)

Hindi Name​

नागबला, नल्ली, हरिणा

English Name

Hairy Grewia, Nagbala

Botanical Name

Grewia hirsuta Vahl.

Family

Malvaceae

Scroll to Top