HERBAL GARDEN
चंपा
Classification
Synoyms
चंपक
हेमपुष्प
सुवर्णपुष्प
शंखपुष्प
सुवर्णकुसुम
Habit
मध्यम आकार का सदाबहार वृक्ष
Habitat
उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में; भारत, नेपाल, श्रीलंका, म्यांमार, थाईलैंड, दक्षिण-पूर्व एशिया में प्राकृतिक रूप से पाया जाता है। भारत में पश्चिमी घाट, हिमालय की तराई और दक्षिण भारत के बगीचों में प्रचुर मात्रा में।
Morphology
- ऊँचाई: 10–15 मीटर तक
-
तना: सीधा, भूरे रंग की छाल, हल्की खुरदरी
-
पत्ते: बड़े, चमकदार, गहरे हरे, भालाकार (lanceolate), किनारे चिकने
-
फूल: पीले से सुनहरे रंग के, 6–12 पंखुड़ियाँ, अत्यंत सुगंधित
-
फल: लंबोतरे, बहुखंडी, पकने पर लाल-नारंगी रंग के बीजों के साथ
- बीज: लाल-नारंगी रंग की गूदेदार आवरण से ढके हुए
Chemical Composition
वाष्पशील तेल (लिनालूल, यूजेनॉल, बेंज़िल अल्कोहल)
फ्लेवोनोइड्स
एल्कलॉइड्स
ग्लाइकोसाइड्स
सैपोनिन्स
टैनिन्स
Guna-Karma
Rasa- कटु, तिक्त, कषाय
Guna- लघु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- कफ-पित्त शामक, हृदयबल्य, रक्तशोधक, कुष्ठहर, व्रणरोपण, वातहर
Doshakarma- कफ-पित्त शामक
Medicinal uses
रक्त शोधन में
त्वचा रोगों में
बुखार व सिरदर्द में
हृदय रोगों में
व्रण (घाव) की चिकित्सा में
शीतलता और सुगंध के लिए
इत्र व सुगंधित तेल निर्माण में
Useful Part
फूल, छाल, पत्ते, बीज
Doses
फूल चूर्ण: 1–3 g
छाल काढ़ा: 20–40 ml
बीज तेल: आवश्यकता अनुसार
Important Formulation
चंपक पुष्प चूर्ण
चंपकादि लेप
चंपक काष्ठ काढ़ा
Shloka
चंपकं कटु तिक्तं च कषायं शीतलम् गुरु।
कफपित्तहरं हृद्यं त्वग्दोषविषनाशनम्॥
चंपकोमधुरःपुष्पःसुरभीरुचिरःस्मृतः।
कुष्ठशोथहरोहृद्यःकंठ्यःशीतविनाशनः॥
Hindi Name
चंपा
English Name
Golden Champa, Yellow Champak
Botanical Name
Michelia champaca Linn..
Family
Magnoliaceae
