HERBAL GARDEN

विषमुष्टी

Classification

Synoyms

विषमुष्टी
गन्धपुरी
उग्रगन्धा (लोक प्रचलित)

Habit

एक छोटी, सुगंधित, एकवर्षीय या बहुवर्षीय जड़ी-बूटी।

Habitat

उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में विशेषतः भारत, नेपाल, अफ्रीका, दक्षिण अमेरिका में सर्वत्र पाया जाता है। खेतों की मेड़, रास्ते के किनारे व खाली ज़मीनों में स्वतः उग आता है।

Morphology

  • ऊँचाई: 30 से 80 से.मी.
  • तना कोमल व रोमयुक्त
  • पत्तियाँ अंडाकार, हरे रंग की, किनारे से दंतीनुमा
  • फूल छोटे, नीले-बैंगनी रंग के, गुच्छों में लगते हैं
  • बीज छोटे और हल्के होते हैं, हवा से फैलते हैं।

Chemical Composition

Ageratochromene
Precocene I & II
Flavonoids
Alkaloids
Tannins
Coumarins
Saponins
Terpenoids

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, रुक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- कुष्ठहर, व्रणरोपण, ज्वरघ्न, कफहर, कीटनाशक, रक्तस्तम्भक
Doshakarma- कफ-वात शामक, पित्तवर्धक

Medicinal uses

घावों पर पत्ती का लेप
त्वचा रोगों में प्रयोग
दंतशूल व मसूड़ों की सूजन में पत्तों का काढ़ा
ज्वरनाशक के रूप में
सिरदर्द में पत्तों का रस
पत्तियों का रस नाक में डालने से नकसीर में लाभ

Useful Part

पत्तियाँ
संपूर्ण पौधा

Doses

स्वरस (ताजा रस): 5-10 ml
क्वाथ: 30-50 ml

Important Formulation

किसी विशिष्ट आयुर्वेदिक फार्मकोपियल योग का वर्णन उपलब्ध नहीं, परंतु लोक चिकित्सा में अकेले प्रयोग किया जाता है।

Shloka

विषमुष्टी तु तिक्तोष्णा कृमिहन्ति कफापहा।
व्रणेषु रोपणी शीतला मुखशुद्धिकरी परा॥

Hindi Name​

विषमुष्टी, गंधपुरी

English Name

Goat weed, Billygoat-weed

Botanical Name

Ageratum conyzoides L.

Family

Asteraceae

Scroll to Top