HERBAL GARDEN

अर्क श्वेत

Classification

Synoyms

अर्क
क्षीरपर्णी
आलर्क
वृष
मंडार

Habit

झाड़ी या छोटा वृक्ष, विषाक्त प्रवृत्ति का

Habitat

भारत के उष्ण व शुष्क भागों में साधारणतः सभी स्थानों पर पाया जाता है, विशेषतः बंजर भूमि, खेत की मेड़ व रास्तों के किनारे।

Morphology

  • तना – मोटा, कोमल, भूरे-हरे रंग का
  • पत्तियाँ – मोटी, अण्डाकार, मांसल, दूधदार रसयुक्त
  • फूल – सफेद या हल्के बैंगनी रंग के, मुकुट (crown) के आकार के
  • फल – फलीनुमा, बीजों पर रेशेदार रोम
  • क्षीर – सभी अंगों से सफेद चिपचिपा विषाक्त दूध निकलता है

Chemical Composition

Calotropin
Calactin
Gigantin
Uscharin
Triterpenoids
Steroids
Glycosides
Latex enzymes (proteolytic)

Guna-Karma

Rasa- कटु, तिक्त
Guna- लघु, तीक्ष्ण, रूक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- वेदनास्थापन, व्रणरोपण, कफवातहर, दीपनीय, कृमिघ्न, शोथहर, वमनकारक
Doshakarma- कफ-वात शामक, पित्तवर्धक

Medicinal uses

संधिवात व आमवात में अर्क तैल
शूल, गुल्म, अर्श, श्वास, कास में उपयोग
व्रण व त्वग्विकारों पर बाह्य प्रयोग (पत्तों का लेप या सेक)
कृमिहर – पत्तियों का रस
कुष्ठ, स्वित्र व शीतपित्त में प्रयोग
दन्तशूल में क्षीर या अर्क लेप
धार्मिक पूजन एवं अभिषेक में विशेष उपयोग

Useful Part

पत्ती, मूल, क्षीर (latex), पुष्प

Doses

क्षीर – 1–2 बूँद (शोधन के पश्चात)
अर्क तैल – 5–10 ml
मूलचूर्ण – 1–2 gm

Important Formulation

अर्क तैल
क्षारसूत्र निर्माण
अर्कवटी
कुष्ठघ्न लेप

Shloka

अर्कः कटुस्तिक्तः कषायो लघुस्तिक्त उष्णवीर्यः कृमिघ्नो दीपनः।
व्रणमेहकफार्शःकुष्ठगुल्मविबन्धनुत्॥ (भावप्रकाश निघण्टु)

Hindi Name​

श्वेत अर्क, मदार

English Name

Giant milkweed, Crown flower

Botanical Name

Calotropis gigantea (L.) R. Br.

Family

Apocynaceae

Scroll to Top