HERBAL GARDEN
काकदानी (Kakdani)
Classification
Synoyms
काकमर्द, विषवृक्षबीज, मत्स्यविष, काकफल, विषबीज
Habit
एक बड़ी, पतली, लिपटी हुई, बहुवर्षायु लता (woody climber)
Habitat
यह पौधा मुख्यतः भारत के उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में पाया जाता है — पश्चिमी घाट, बंगाल, असम, मध्य प्रदेश, आंध्र प्रदेश, और तमिलनाडु में प्रचुर मात्रा में पाया जाता है।
Morphology
- Root (जड़) – रेशेदार, मजबूत
-
Stem (तना) – पतला, लिपटा हुआ, भूरे रंग का
-
Leaves (पत्तियाँ) – अंडाकार, चिकनी, गहरे हरे रंग की, लंबी डंठलयुक्त
-
Flowers (फूल) – छोटे, हरिताभ-पीले रंग के, गुच्छों में
-
Fruit (फल) – छोटा, गोल, चिकना, काले रंग का द्रुप फल
- Seed (बीज) – कठोर, अर्धचंद्राकार, अत्यंत तीक्ष्ण और विषैले
Chemical Composition
पिक्रोटॉक्सिन (Picrotoxin)
मेनिस्टरिन (Menispermine)
कोक्युलिन (Cocculin)
एनामर्टिन (Anamirtin)
वसायुक्त तेल (Fixed oil)
रेजिन
Guna-Karma
Rasa- तिक्त, कटु
Guna- तीक्ष्ण, लघु, स्निग्ध
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- कृमिघ्न (Anthelmintic),
वेदनाहर (Analgesic),
वातकफहर,
शूलहर (Pain reliever),
निद्राजनक (Sedative – in small dose)
Doshakarma- वात-कफ शामक, पित्तवर्धक
Medicinal uses
कृमिरोग (आंत्र परजीवी) में उपयोगी
ज्वर, सर्दी तथा कफ विकारों में सहायक
अल्प मात्रा में मस्तिष्क को शांत करने वाला (Sedative)
जोड़ों के दर्द, वातरोग और पक्षाघात में उपयोगी
बाह्य प्रयोग से सिरदर्द और गठिया में लाभ
पुराने घावों पर कीटाणुनाशक के रूप में लेप
Useful Part
बीज (Seeds)
Doses
चूर्ण: 50–100 mg (न्यून मात्रा में)
लेप या बाह्य प्रयोग: आवश्यकतानुसार
Important Formulation
काकदानी चूर्ण (बहिः प्रयोग हेतु)
कृमिघ्न लेप
विषविकार उपचार योग
Shloka
काकदानी तिक्तकटु तीक्ष्णोष्णा कृमिनाशिनी।
वातकफहराऽत्युग्रा पित्तवृद्धिकरी स्मृता॥
Hindi Name
काकदानी, ककडानी, काकमर्द
English Name
Fish berry, Levant nut, Cocculus
Botanical Name
Anamirta cocculus (Linn.) Wight & Arn.
Family
Menispermaceae
