HERBAL GARDEN

पिशाचकर्पास

Classification

Synoyms

पिशाचकर्पास
उलट कर्पास
देवकर्पास
गर्भकर
राजपुष्पा

Habit

एक सदाबहार (evergreen) झाड़ी या छोटा वृक्ष।

Habitat

भारत के उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में पाया जाता है विशेष रूप से असम, पश्चिम बंगाल, बिहार, और दक्षिण भारत के नम स्थानों में।

Morphology

  • ऊँचाई: लगभग 2–3 मीटर तक बढ़ने वाली झाड़ी।
  • पत्तियाँ: बड़ी, हृदयाकार, खुरदुरी, गहरे हरे रंग की।
  • फूल: गहरे लाल या बैंगनी रंग के, नीचे की ओर झुके हुए।
  • फल: लम्बे कैप्सूल जैसे, पाँच खंडों में विभक्त।
  • बीज: छोटे, काले और खुरदुरे।

Chemical Composition

इसमें अल्कलॉइड्स, ग्लाइकोसाइड्स, टैनिन, फ्लावोनोइड्स, और रेजिन पाए जाते हैं।

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, रूक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- गर्भाशय उत्तेजक, विरेचक, वेदनाशामक, रक्तवर्धक, वात-कफ शामक
Doshakarma- वात-कफ नाशक

Medicinal uses

मासिक धर्म की अनियमितता में
ऐंठन (uterine cramps) में
गर्भाशय संबंधी रोगों में
रक्ताल्पता (Anemia) में
दुर्बलता एवं थकान में
विरेचक एवं रक्तशोधक के रूप में
प्रसूति के बाद गर्भाशय को सामान्य करने में
वात एवं कफ विकारों में सहायक

Useful Part

मूल (Root) एवं छाल (Bark)

Doses

मूलचूर्ण: 2–5 ग्राम
काढ़ा (Decoction): 20–40 मिलीलीटर
सत्व या अर्क: चिकित्सक के परामर्शानुसार

Important Formulation

पिशाचकर्पास काढ़ा
पिशाचकर्पास अर्क
स्त्रीरोग हर चूर्ण
गर्भकारक योग

Shloka

पिशाचकर्पासो गर्भकारकः स्यात् स्त्रीरोगनाशकश्चैव ।
वातकफहरो बलदः रक्तवर्धकश्च साधुः

Hindi Name​

उलट कापास / पिशाच कर्पास

English Name

Devil’s Cotton

Botanical Name

Abroma augusta Linn

Family

Sterculiaceae (अब Malvaceae में सम्मिलित)

Scroll to Top