HERBAL GARDEN

आर्तगल

Classification

Synoyms

आर्तगल
भूतकेसर
कुरकुराह

Habit

छोटा, बारहमासी जड़ी-बूटी, 0.5–1.5 मीटर ऊँचा, फैलने वाला

Habitat

भारत में खुले मैदान, खेत, मार्ग किनारे और बंजर भूमि में पाया जाता है। उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में सामान्य।

Morphology

  • ऊँचाई: 0.5–1.5 मीटर
  • तना: मजबूत, हरा, शाखायुक्त
  • पत्ते: बड़े, अंडाकार या हृदयाकार, नुकीले
  • फूल: हरे पीले, छोटे, कैप्सूल में
  • फल: कठोर, कांटेदार कैप्सूल
  • बीज: छोटे, कठोर, भूरे

Chemical Composition

एल्कलॉइड्स (Xanthin, Carboxyatractyloside)
सैपोनिन्स
फ्लेवोनॉइड्स
टैनिक एसिड
एंटीऑक्सीडेंट यौगिक

Guna-Karma

Rasa- कटु, तिक्त
Guna- गंभीर, हल्का
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- वात-पित्त शमन, ज्वर नाशक, सूजन कम करने वाला, श्वसन तंत्र विकार निवारक, त्वचा रोग निवारक
Doshakarma- वात और पित्त शामक, कफवर्धक (अत्यधिक सेवन पर)

Medicinal uses

पत्ते – ज्वर, वात-पित्त विकार और सूजन कम करने में उपयोगी
बीज – त्वचा रोग और एलर्जी में लाभकारी
तना – व्रण और चोट में बाहरी प्रयोग
अर्क – श्वसन तंत्र की समस्याओं में

Useful Part

पत्ते
बीज
तना

Doses

पत्ते का रस या काढ़ा: 10–20 ml
बीज का चूर्ण या अर्क: 1–2 ग्राम / 5–10 ml
तना का लेप: घाव और चोट पर बाहरी उपयोग

Important Formulation

आर्तगल पत्ते का रस (ज्वर और वात-पित्त विकार में)
बीज का अर्क (त्वचा रोग और एलर्जी में)
पत्ते और तना का लेप (घाव और व्रण में)

Shloka

आर्तगलपत्रं ज्वरहरं वातपित्तशामकम्।
त्वचारोगनाशकं व्रणनाशकं च सदा।।

Hindi Name​

आर्तगल, भूतकेसर

English Name

Common Cocklebur, Rough Cocklebur

Botanical Name

Xanthium strumarium L.

Family

Asteraceae

Scroll to Top