HERBAL GARDEN

नारिकेल (नारियल)

Classification

Synoyms

नारिकेल
नारियल
नागवल्ली
Sriphala

Habit

एकल तना वाला, लम्बा, सदाबहार वृक्ष

Habitat

भारत में समुद्र तटों, उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में व्यापक रूप से पाया जाता है। यह श्रीलंका, इंडोनेशिया, फिलीपींस और अन्य उष्णकटिबंधीय देशों में भी प्रचलित है।

Morphology

  • तना (Stem)- लम्बा, तना कठोर, रंध्रहीन
  • पत्ते (Leaves)- लंबे, पंखुलियों वाले, हरे
  • फूल (Flowers)- छोटे, पीले, पुरुष एवं स्त्री फूल अलग-अलग
  • फल (Fruit)- बड़ा, अंडाकार, मोटी खोल वाली, बीजयुक्त
  • बीज (Seeds)- नारियल का मांस और पानी

Chemical Composition

नारियल का तेल – फैटी एसिड्स, लॉरिक एसिड
पानी – इलेक्ट्रोलाइट्स (Na, K, Mg)
कार्बोहाइड्रेट्स
प्रोटीन
विटामिन्स (C, E, B-complex)

Guna-Karma

Rasa- मधुर, शीतल
Guna- हल्का, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- वातकफशामक, बल्यदायक, बृंहणीय, मूत्रविकारनिवारक, ज्वरहर
Doshakarma- वात और कफ संतुलक, पित्त नियंत्रक

Medicinal uses

कफ और वात दोष निवारक
कब्ज, अपच और मूत्रविकार में उपयोगी
ज्वर और तापजन्य रोग में सहायक
त्वचा रोग, जलन और घाव में बाह्य उपयोग
मानसिक स्वास्थ्य और बल्यवर्धन में लाभकारी

Useful Part

फल, बीज, पानी, तेल, तना और पत्ते

Doses

नारियल पानी- 50–200 मिलीलीटर
तेल- 5–10 मिलीलीटर
फल/मांस- आवश्यकतानुसार

Important Formulation

नारियल तेल
नारियल पानी और मांस आधारित बृंहणीय मिश्रण
वातकफशामक और मूत्रविकारनिवारक योग

Shloka

नारिकेलः स्निग्ध बल्यं वातकफशामक च।
बृंहणीय मूत्रल ज्वरहर त्वच्यपुष्टिकारकः॥
"नारिकेलंगुरुशीतंमधुरंस्निग्धमेवच।
बल्यंस्तन्यंरसायनंतृष्णादाहज्वरापहम्॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

नारिकेल, नारियल, नागवल्ली

English Name

Coconut, Indian Coconut

Botanical Name

Cocos nucifera L.

Family

Arecaceae (Palmae)

Scroll to Top