HERBAL GARDEN

बीजपूर

Classification

Synoyms

मातुलुंग
नागपुरक
मधुपुर
बीजपूरक
महारुचि

Habit

छोटा कांटेदार सदाबहार वृक्ष/झाड़ी

Habitat

भारत के हिमालयी क्षेत्र, असम, मेघालय, उत्तर-पूर्वी राज्य, दक्षिण भारत के बाग-बगीचे, तथा उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में

Morphology

  • ऊँचाई: 2–4 मीटर
  • तना/शाखाएँ: कांटेदार, हरे-भूरे रंग की
  • पत्ते: गहरे हरे, चमकदार, अंडाकार या लांस के आकार के
  • फूल: छोटे, सफेद, हल्की सुगंध वाले
  • फल: बड़ा, अंडाकार या लंबा, मोटा छिलका, पीले रंग का, अंदर सफेद गूदा
  • बीज: हल्के पीले-सफेद, चिकने, अंडाकार

Chemical Composition

सिट्रिक एसिड
विटामिन C
फ्लेवोनोइड्स (हेस्पेरिडिन, रुटिन)
वाष्पशील तेल (लिमोनीन, सिट्राल)
पेक्टिन
कैल्शियम और पोटैशियम लवण

Guna-Karma

Rasa- अम्ल, मधुर
Guna- लघु, स्निग्ध
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma- ददीपनीय, पाचनीय, रुच्य, हृद्य, वमन-निवारक, वात-कफ शामक
Doshakarma- वात-कफ शामक, पित्त-वर्धक

Medicinal uses

पाचन शक्ति बढ़ाने में
भूख बढ़ाने में
वमन, मिचली, अरुचि में लाभकारी
हृदय बलवर्धन
सर्दी-जुकाम और गले के संक्रमण में
छिलके का अर्क कीटाणुनाशक एवं एंटीऑक्सीडेंट

Useful Part

फल, छिलका, बीज

Doses

फल रस: 10–20 ml
छिलका चूर्ण: 1–3 g
अर्क: आवश्यकता अनुसार

Important Formulation

मातुलुंगादि चूर्ण
मातुलुंगारिष्ट
बीजपूर रस

Shloka

मातुलुंगं रुचिकरं हृद्यं वातकफापहम्।
दीपनं पाचनं चैव हन्याद्वमनमत्ययम्॥
मटुलुङ्गोलघुःस्वादुःकटुरम्लःकषायवान्।
कफवातहरोहृद्यःश्वासकासविनाशनः॥

Hindi Name​

बीजपूर, बड़ा नींबू

English Name

Citron

Botanical Name

Citrus medica Linn.

Family

Rutaceae

Scroll to Top