HERBAL GARDEN

करमर्द

Classification

Synoyms

करमर्द
क्षुद्रफला
कटुतिक्ता

Habit

झाड़ीदार, काँटेदार सदाबहार पौधा

Habitat

भारत के उष्ण व उपोष्ण क्षेत्रों में विशेष रूप से बाड़, खेतों की सीमाओं व जंगली क्षेत्रों में पाया जाता है।

Morphology

  • तना – शाखित व काँटेदार
  • पत्तियाँ – गाढ़े हरे रंग की, अण्डाकार
  • फूल – सफेद रंग के, सुगंधित
  • फल – अण्डाकार, कच्चे में हरे, पक्कने पर गुलाबी से काले रंग के, खट्टे-मीठे स्वाद के

Chemical Composition

टैनिन
पेक्टिन
विटामिन C
फ्लेवोनॉइड्स
ट्राइटरपीनॉइड्स
ऐन्थोसाइनिन
आयरन, फॉस्फोरस, कैल्शियम

Guna-Karma

Rasa-अम्ल, तिक्त
Guna- लघु, रूक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- दीपनीय, पाचनीय, रक्तशोधक, शूलहर, अर्शहर, कृमिघ्न
Doshakarma- त्रिदोषहर, विशेषतः कफ-वात शामक

Medicinal uses

अर्श (पाइल्स) में फल का उपयोग
आमवात व अजीर्ण में पत्तियों व फलों का सेवन
रक्तशोधन हेतु
दस्त व पेचिश में उपयोगी
मूत्रकृच्छ्र व मूत्र संक्रमण में लाभकारी
त्वचा रोगों में फल व पत्तियों का लेप

Useful Part

फल, पत्तियाँ, मूल

Doses

फल चूर्ण – 3–6 gm
फल स्वरस – 10–20 ml
पत्तियों का क्वाथ – 20–40 ml
फल का मुरब्बा/पाक – 5–10 gm

Important Formulation

करमर्द अवलेह
करमर्द पाक
करमर्दारिष्ट
अर्शहर योगों में प्रयोग

Shloka

करमर्दोऽम्लतिक्तश्च दीपनीयो रसायनः।
पाचनः कफवातघ्नो रक्तपित्तप्रशान्तिकृत्॥ (भावप्रकाश निघण्टु)

Hindi Name​

करोंदा, करमर्द

English Name

Christ’s thorn, Bengal currant

Botanical Name

Carissa carandas Linn.

Family

Apocynaceae

Scroll to Top