HERBAL GARDEN

Kapur tulsi

Classification

Synoyms

कपूर तुलसी, किलिमांडस्चरिकम तुलसी

Habit

सदाबहार झाड़ी, 0.5–1.5 मीटर ऊँचा, सुगंधित पत्तियों वाला

Habitat

उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्र; भारत, अफ्रीका और दक्षिण एशिया में बागों और औषधीय खेती में उगाई जाती है

Morphology

  • पत्तियाँ: लांबीदार, हरी, तीखी कपूर जैसी सुगंध वाली
  • फूल: छोटे, बैंगनी या हल्के रंग के, तने के शीर्ष पर उगते हैं
  • तना: पतला, हरा या हल्का भूरे रंग का, शाखाएँ मजबूत

Chemical Composition

एथेरीय तेल (Camphor, Cineole, Linalool)
फ्लेवोनॉइड्स, टैनिन्स
एंटीमाइक्रोबियल और एंटीऑक्सीडेंट यौगिक

Guna-Karma

Rasa- कटु, तीक्ष्ण
Guna- लघु, सुखद्रव्यमान
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma- सर्दी-जुकाम निवारक, श्वसन स्वास्थ्य सुधारक, वात और पित्त संतुलक
Doshakarma- वात और पित्त ह्रासक; कफ पर नियंत्रण

Medicinal uses

श्वसन रोग (खाँसी, सर्दी, दमा) में उपयोगी
हल्के ज्वर और संक्रमण में लाभकारी
त्वचा रोग और संक्रमण नियंत्रण में सहायक
मानसिक तनाव और चिंता कम करने में उपयोगी
वात और पित्त दोष को संतुलित करने में सहायक

Useful Part

पत्तियाँ, तना, फूल, एथेरीय तेल

Doses

पत्तियाँ: 3–5 g काढ़ा या चूर्ण रूप में
तेल: 1–2 ml (स्नान या मालिश हेतु)
पत्तियों का रस: 5–10 ml प्रतिदिन

Important Formulation

कपूर तुलसी काढ़ा (ताप और सर्दी-जुकाम के लिए)
कपूर तुलसी तेल (त्वचा रोग और मालिश हेतु)
चूर्ण और टेबलेट फॉर्म (आयुर्वेदिक स्वास्थ्य सूत्रों में)

Shloka

“कटुतीक्ष्णं सुगन्धितं तुलसीकपूरमुत्तमम्।
श्वसनज्वरवातपित्तनाशकं शरीरसुखप्रदम्॥”

Hindi Name​

कपूर तुलसी

English Name

Camphor Basil

Botanical Name

Ocimum kilimandscharicum Gürke

Family

Sapotaceae

Scroll to Top