HERBAL GARDEN
माषपर्णी
Classification
Synoyms
माषपर्णी
षिका
मषिका
क्षुद्रमाष
बल्या
Habit
लता (Twining/perennial climber)
Habitat
भारत के उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय प्रदेशों में, विशेषकर मैदानी भागों, झाड़ियों एवं वनों में पाई जाती है। यह प्रायः आर्द्र एवं छायादार स्थलों में उगती है।
Morphology
- तना – पतला, लता जैसा, शाखायुक्त
-
पत्तियां – संयुक्त, त्रिपत्री, माष (उड़द) के पत्तों के समान
-
फूल – छोटे, नीले-बैंगनी रंग के, तितली सदृश (Papilionaceous)
- फलियां – पतली, लंबी (2–3 सेमी), बीजों सहित
- बीज – छोटे, भूरे या काले रंग के
Chemical Composition
प्रोटीन
स्टार्च
फ्लावोनोइड्स
टैनिन
एल्कलॉइड्स
आवश्यक अमीनो अम्ल
Guna-Karma
Rasa-मधुर, कषाय
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma-बल्य, वृष्य, शुक्रल, वातहर, पित्तहर, स्तन्यवर्धक, रसायन, कृमिघ्न
Doshakarma-वात-पित्त शामक
Medicinal uses
शारीरिक दुर्बलता एवं क्षीणता में
शुक्रवृद्धि एवं वृष्य के रूप में
स्तन्यवर्धन हेतु
वातज विकारों में
बलपञ्चमूल एवं बृहद्पञ्चमूल का प्रमुख घटक
शोधन एवं पुनरुज्जीवन हेतु
Useful Part
सम्पूर्ण पादप (पत्तियां, बीज, मूल)
Doses
चूर्ण – 3–6 ग्राम
क्वाथ – 30–50 मि.ली.
स्वरस – 10–20 मि.ली.
Important Formulation
बलपञ्चमूल क्वाथ, बृहद्पञ्चमूल क्वाथ, दधिमाषपर्ण्यादि योग
Shloka
"माषपर्णी बल्या स्निग्धा वृष्या शीतला रसज्ञैः।
स्तन्यशुक्रकरो ह्येषा वातपित्तहरः स्मृतः॥"
(भावप्रकाश निघण्टु)
माषः बल्यं बृंहणीयं वातपित्तशमनं च।
मूत्रलं पाचनसुधारकं पुष्टिकारकं तथा॥ (भावप्रकाश निघण्टु, दालवर्ग 12):
"माषपर्ण्यणुवृन्ताचपृथुलाबृंहणीलघुः।
बल्यावातहराशुक्र्यास्निग्धापुष्टिकरीपरा॥"
भावप्रकाशनिघण्टु)
Hindi Name
माषपर्णी, मषपर्ण
English Name
Butterfly Pea, Teramnus
Botanical Name
Teramnus labialis Linn.f.
Family
Fabaceae (Leguminosae)
