HERBAL GARDEN

गोजिह्वा

Classification

Synoyms

गोजिह्वा
गोमुखपत्री
क्षीरपुष्पा
पित्तहरिणी
क्षुद्रजिह्वा

Habit

बहुवर्षीय शाकीय पौधा (Perennial herb)

Habitat

मुख्य रूप से उत्तर-पश्चिमी हिमालय, जम्मू-कश्मीर, हिमाचल प्रदेश और उत्तराखंड में 1,000–3,500 मीटर की ऊँचाई पर पाया जाता है।

Morphology

  • जड़ (Root) – मजबूत, कुछ मोटी
  • तना (Stem) – सीधा, शाखित, हल्के रोएँदार
  • पत्ते (Leaves) – लंबे, संकरे, खुरदुरी सतह वाले, गाय की जीभ जैसे
  • फूल (Flowers) – नीले या बैंगनी, कभी-कभी सफेद, गुच्छेदार
  • फल (Fruit) – छोटे, सूखे, बीजधारी
  • बीज (Seeds) – छोटे, कठोर

Chemical Composition

Alkaloids, Flavonoids, Glycosides, Tannins, Saponins, Mucilage, Potassium salts, Calcium, β-sitosterol, Onosmone, Sugars

Guna-Karma

Rasa- मधुर, तिक्त
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- हृदयबल्य, मूत्रल, पित्तशामक, रक्तशोधक, ज्वरनाशक, श्वसन विकार नाशकद्य, वृष्य
Doshakarma- पित्त और रक्तदोष शामक, वात-कफ नियंत्रक

Medicinal uses

मूत्र रोग (जलन, अल्पमूत्रता)
पित्त विकार
हृदय की दुर्बलता
रक्त शोधन
श्वसन रोग
ज्वर
पथरी में सहायक
शरीर में जलन कम करना

Useful Part

सम्पूर्ण पौधा (विशेषकर पत्ते और फूल)

Doses

काढ़ा – 30–50 मि.ली.
चूर्ण – 3–6 ग्राम
सत्व / अर्क – 10–20 मि.ली.

Important Formulation

गोजिह्वा सत्व
गोजिह्वा अर्क
शीतलादि चूर्ण
हृदयबल्य मिश्रण

Shloka

गोजिह्वा शीतला हृद्या पित्तदाहविनाशिनी।
मूत्रलत्वाद्विशेषेण मूत्रकृच्छ्रविनाशिनी॥
"गोजिह्वातिक्तकषायारक्तपित्तापहारिणी।
ज्वरश्वासकफघ्नीचप्रशस्तारक्तशोधनम्॥" — निघण्टुग्रंथोंकेअनुसार

Hindi Name​

गोजिह्वा, गोजिह्वा जड़ी

English Name

Bracted Onosma

Botanical Name

Onosma bracteatum Wall.

Family

Boraginaceae

Scroll to Top