HERBAL GARDEN

इक्ष्वाकु

Classification

Synoyms

इक्ष्वाकु
अलाबु
कर्कटी
पुष्पफला
काष्ठफल
घटफल

Habit

वार्षिक, लता रूपी, रेंगने वाला पौधा

Habitat

उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में; भारत, अफ्रीका, एशिया के अन्य भागों में व्यापक खेती।

Morphology

  • तना – लंबा, कोमल, रेंगने वाला, रोयेंदार
  • पत्तियाँ – बड़ी, हृदयाकार, खंडित किनारों वाली
  • फूल – पीले या सफेद, एकल, नर एवं मादा पृथक
  • फल – लम्बाकार, गोल या बोतल के आकार का; हरा रंग, चिकना या हल्के रोयों वाला
  • बीज – सपाट, सफेद-पीले, अंडाकार

Chemical Composition

कार्बोहाइड्रेट्स
विटामिन C, विटामिन B-कॉम्प्लेक्स
खनिज लवण (Ca, Mg, K, Na, Fe)
फाइबर
फ्लेवोनॉइड्स
सैपोनिन्स
ट्राइटरपेनोइड्स

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय, मधुर
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- विरेचक, वमनकारक, पित्तशामक, मूत्रल, हृदयपोषक, तृष्णानाशक
Doshakarma- पित्त-कफशामक

Medicinal uses

पंचकर्म के वमन कर्म में
पित्तज ज्वर में
यकृत एवं प्लीहा विकार में
हृदय रोगों में
मूत्र संबंधी विकारों में
रक्तशोधन में
मोटापा व मधुमेह प्रबंधन में

Useful Part

फल, बीज

Doses

ताजा रस: 20–50 मि.ली.
बीज चूर्ण: 3–6 ग्राम

Important Formulation

इक्ष्वाकु रस
इक्ष्वाकु बीज चूर्ण
वमन कर्म योग

Shloka

इक्ष्वाकुस्तिक्तकषायो मधुरो लघुशीतलः।
वमनः पित्तकफघ्नः कृमिघ्नो दीपनो हितः॥
इक्ष्वाकुः कटुतिक्तोष्णा वमनी दीपनाऽपचि।
कफपित्तहराऽतीव विषघ्नी कुष्ठनाशिनी॥
चरक संहिता – कल्पस्थानम्

Hindi Name​

लौकी, घीया, दूधी

English Name

Bottle Gourd, Calabash

Botanical Name

Lagenaria siceraria (Mol.) Standl.

Family

Cucurbitaceae

Scroll to Top