HERBAL GARDEN
कुकंदर (Kukandar)
Classification
Synoyms
Kukundara, Kukundari, Bhutakeshi, Bhutkasa
Habit
एक वार्षिक, सुगंधित, शाकीय पौधा (Annual aromatic herb)
Habitat
यह भारत के सभी भागों में, विशेषकर खेतों, परती भूमि और सड़कों के किनारे पाया जाता है। यह गर्म और आर्द्र जलवायु में अच्छे से उगता है।
Morphology
- यह पौधा लगभग 30–90 सेमी ऊँचा होता है, जिसमें तना रोएदार और शाखित होता है।
- पत्तियाँ एकांतर, गंधयुक्त, अंडाकार या दन्तुर होती हैं।
- फूल छोटे, पीले या हल्के बैंगनी रंग के होते हैं, जो सिरों पर गुच्छों में लगते हैं।
- फल सूक्ष्म, बीजधारी और हल्के बालों से युक्त होता है।
Chemical Composition
इसमें वाष्पशील तेल (volatile oils), फ्लेवोनॉयड्स, टैनिन्स, ग्लाइकोसाइड्स, ट्राइटरपीनॉइड्स, सेस्क्वीटर्पीन लेक्टोन्स, तथा रेजिन पाए जाते हैं। इसके तेल में β-कैरियोफायलीन, लिमोनीन और सिट्रल जैसे सुगंधित यौगिक होते हैं।
Guna-Karma
Rasa- तिक्त, कटु
Guna- लघु, रूक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- दीपन, पाचन, कृमिघ्न, वातकफशामक, श्वास-काशहर, त्वग्विकारहर, व्रणरोपक, मूत्रल।
Doshakarma- वात एवं कफ दोष का शमन करती है।
Medicinal uses
भूख न लगना, अपच व पाचन विकारों में लाभकारी।
कृमि (आंतों के कीड़े) को नष्ट करने में प्रभावी।
श्वास, खांसी, जुकाम एवं कफज विकारों में उपयोगी।
त्वचा रोगों और व्रण (घाव) की चिकित्सा में इसका पेस्ट उपयोगी है।
मूत्रविकारों और सूजन में मूत्रल के रूप में उपयोग किया जाता है।
इसके वाष्पशील तेल का उपयोग सुगंधित औषधियों और मलहमों में किया जाता है।
Useful Part
पत्ते (Leaves), जड़ (Root), सम्पूर्ण पौधा (Whole plant)
Doses
चूर्ण: 3–5 ग्राम प्रतिदिन (गुनगुने जल के साथ)
क्वाथ: 30–50 मि.ली. प्रतिदिन दो बार
पत्तों का पेस्ट बाह्य प्रयोग हेतु
Important Formulation
Bhutakeshi Churna
Krimighna Kashaya
व्रणरोपक लेप एवं तेलों में उपयोग
Shloka
कुकंदरो लघुस्तिक्तो रूक्षोष्णः कफवातजित्।
कृमिघ्नो दीपनो हृद्यः त्वग्विकारं विनाशयेत्॥
Hindi Name
कुकंदर, कुकुंदा, भुतकसानी
English Name
Blumea plant, Ragweed, False camphor
Botanical Name
Blumea lacera (Burm. f.) DC.
Family
Asteraceae (Compositae)
