HERBAL GARDEN

माष

Classification

Synoyms

माष
कालमाष
कृष्णमाष
उर्द
माषक
कृष्णबीज

Habit

वार्षिक शाकीय पौधा (Annual herbaceous plant)

Habitat

यह भारत में सर्वत्र विशेषकर उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में व्यापक रूप से बोया जाता है। इसकी खेती प्रायः खरीफ ऋतु (बरसात के मौसम) में की जाती है।

Morphology

  • तना – सीधा या कुछ फैला हुआ, शाखायुक्त, रोयेंदार
  • पत्तियां – संयुक्त, त्रिपत्रीय, अंडाकार या त्रिकोणीय
  • फूल – पीले अथवा हल्के बैंगनी रंग के
  • फलियां – पतली, लंबी (4–6 सेमी), रोयेंदार, जिनमें 4–10 बीज
  • बीज – छोटे, काले रंग के, चिकने, अंडाकार

Chemical Composition

प्रोटीन (25–30%)
कार्बोहाइड्रेट्स
वसा
फाइबर
खनिज (कैल्शियम, फॉस्फोरस, लोहा)
विटामिन (थायामिन, राइबोफ्लेविन, नियासिन, फोलिक एसिड)
अमीनो अम्ल (लाइसिन, आर्जिनिन, मेथिओनिन)

Guna-Karma

Rasa-मधुर, कषाय
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma-बल्य, वृष्य, शुक्रल, ब्रंहणीय, कृमिघ्न, स्तन्यवर्धक, शोधन, संधिवर्धक
Doshakarma-कफ-पित्त शामक, वातवर्धक

Medicinal uses

शरीर को बल व स्थिरता प्रदान करता है
शुक्लधातु वर्धन (Semen enhancing)
स्तन्यवर्धन में सहायक संधिशूल एवं वातविकार में उपयोगी
कृमिघ्न एवं रक्तशोधन हेतु
शरीर के दुर्बलता, क्षीणता व थकान में

Useful Part

बीज (दाल)

Doses

चूर्ण – 10–15 ग्राम
यवागु / खिचड़ी – आहार में
क्वाथ – 30–50 मि.ली.

Important Formulation

माष कल्प, माष यवागु, माष पयसा

Shloka

"माषः स्निग्धो गुरुश्चैव बल्यः शुक्रकरः स्मृतः।
वृष्यः स्तन्यकरश्चैव वातकृच्चैव कीर्तितः॥" (भावप्रकाश निघण्टु)
"माषःकृष्णोगुरुस्निग्धःशीतःप्रीणनवर्चसः।
वृष्योबलकरःस्थूलोविदाहीवातकृच्चसः॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

उड़द, माष

English Name

Black Gram

Botanical Name

Vigna mungo (L.) Hepper (Syn. Phaseolus mungo)

Family

Fabaceae (Leguminosae)

Scroll to Top