HERBAL GARDEN

सिंदुरिया

Classification

Synoyms

अर्णट
रक्तबीज
शृंगारवृक्ष

Habit

मध्यम आकार का झाड़ीदार वृक्ष

Habitat

दक्षिण भारत, उष्णकटिबंधीय एशिया, दक्षिण अमेरिका, और अफ्रीकी क्षेत्रों में उगाया जाता है। भारत में उष्ण जलवायु में बागानों और घरों के आसपास लगाया जाता है।

Morphology

  • तना – भूरे रंग की छाल
  • पत्तियाँ – हृदयाकार, सरल, लंबे डंठल वाली
  • फूल – गुलाबी से बैंगनी रंग के, आकर्षक
  • फल – कांटेदार कैप्सूल, पकने पर लाल-भूरे रंग के
  • बीज – चमकीले नारंगी-लाल, बीजों पर गाढ़ा रंगद्रव्य होता है

Chemical Composition

Bixin (मुख्य पिगमेंट)
Norbixin
Carotenoids
Tannins
Essential oils
Steroids
Flavonoids
Vitamin E

Guna-Karma

Rasa- कषाय, तिक्त
Guna- लघु, रुक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- रक्तशोधक, कुष्ठघ्न, व्रणरोपण, त्वग्दोषहर, शोथहर
Doshakarma- पित्त-रक्त शामक, कफहर

Medicinal uses

त्वचा रोग (कुष्ठ, खाज, एक्जिमा)
रक्तविकार
ज्वर व शोथ
मूत्रकृच्छ्र
हृदय रोगों में टॉनिक रूप में
व्रणों पर लेप (बीज पेस्ट)
एंटीऑक्सीडेंट व एंटीमाइक्रोबियल गुण

Useful Part

बीज
पत्तियाँ
छाल (कम प्रयोग में)

Doses

बीज चूर्ण: 1–2 ग्राम
पत्तियों का क्वाथ: 30–50 ml

Important Formulation

त्वग्विकारहर लेप
रक्तशोधक चूर्ण
कस्टम हर्बल तेलों में रंग व औषधीय गुण हेतु मिश्रण

Shloka

सिंदूरिका तिक्तकषाया शीतला लघुरुक्षणा |
रक्तपित्तविनाशिनी त्वग्विकारेषु विशेषतः ||

Hindi Name​

सिंदूरिया, अर्नटो, लाल रंग का पेड़

English Name

Annatto tree, Lipstick tree

Botanical Name

Bixa orellana

Family

Bixaceae

Scroll to Top