HERBAL GARDEN

ब्रह्मदंडी (Brahmadandi)

Classification

Synoyms

ब्राह्मी दण्डी, इन्द्रदण्डी, ब्रह्मवल्लरी

Habit

एक वार्षिक या द्विवार्षिक शाकीय पौधा (herb), जो 30–90 से.मी. ऊँचा होता है।

Habitat

भारत के लगभग सभी भागों में, विशेषकर उत्तर भारत, राजस्थान, पंजाब, गुजरात और मध्य भारत के शुष्क प्रदेशों में पाया जाता है।

Morphology

  • तना – शाखायुक्त, हल्का रोएँदार और हरा-भूरा।
  • पत्तियाँ – वैकल्पिक, गहरी कटी हुई, हरी और किनारों पर दाँतेदार।
  • पुष्प – बैंगनी या नीले रंग के, सिर के आकार के पुष्पगुच्छ (capitulum) में होते हैं।
  • फल – छोटा, सूखा, एकबीजी (achene)।
  • बीज – हल्के भूरे रंग के।

Chemical Composition

अल्कलॉइड्स
फ्लेवोनॉइड्स
टैनिन्स
सैपोनिन्स
स्टेरॉल्स
वाष्पशील तेल (volatile oils)

Guna-Karma

Rasa- कषाय, तिक्त
Guna- लघु, रूक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- वातहर, शोधन, बल्य, शुक्रवर्धक, मूत्रल, शोथहर, ज्वरहर, आमपाचन।
Doshakarma- मुख्यतः वात-कफ शामक।

Medicinal uses

शुक्रवृद्धि एवं यौन शक्ति वृद्धि में उपयोगी।
वात रोगों (जोड़ों के दर्द, स्नायु दुर्बलता) में लाभकारी।
शोथ, सूजन और त्वचा विकारों में उपयोगी।
मूत्रविकार (dysuria) में लाभकारी।
पाचन शक्ति सुधारने में सहायक।
ज्वर, कफ और आमवात में उपयोगी।

Useful Part

मूल (Root), पंचांग (Whole plant)

Doses

चूर्ण – 2 से 5 ग्राम
क्वाथ – 40 से 80 मिलीलीटर
अर्क – 5 से 10 मिलीलीटर

Important Formulation

ब्राह्मदण्डी चूर्ण
ब्राह्मदण्डी रस
ब्राह्मदण्डी अर्क
वातबलादि योग

Shloka

ब्राह्मदण्ड्याः पयोयुक्तं सेवनं बलवर्धनम्।
वातश्लेष्महरं प्रोक्तं शुक्रवृद्धिकरं परम्॥

Hindi Name​

ब्राह्मदण्डी (Brahmadandi)

English Name

Amberboa plant / Indian thistle

Botanical Name

Amberboa divaricata Kuntze

Family

Asteraceae (Compositae)

Scroll to Top